सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

સમાજસેવી, ધર્મની જડતાને પડકારનાર, ઉદારવાદના સમર્થક રમણભાઈ નીલકંઠ

- ગૌરાંગ જાની 
ગુજરાત અને અમદાવાદના જાહેરજીવનમાં મહાત્મા ગાંધીના આગમન પૂર્વે સમાજ સુધારા અને સમાજ ચિંતન ક્ષેત્રમાં શિરમોર વ્યક્તિત્વ એટલે રમણભાઈ. ધર્મની જડતાઓને પડકારનાર અને એ દિશામાં સાહિત્ય સર્જનની ઉજ્વળ પરંપરાના અગ્રણી એવા રમણભાઈ નીલકંઠ વિશે આજે વાત કરીશું.વીસમી સદીની પ્રથમ પચીસીમાં અમદાવાદને વૈચારિક રીતે બદલનાર બે વ્યક્તિત્વ. એક ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને બીજા રમણભાઈ .ગુજરાતમાંથી સૌ પ્રથમ વિદેશગમન કરનાર અને એ માટે નાગરી નાતનો દંડ અને વિરોધ સહન કરનાર મહીપતરામ રૂપરામના પુત્ર રમણભાઈની માતાનું નામ રૂપકુંવર હતું. આજથી ૧૫૪ વર્ષ પૂર્વે વર્ષ ૧૮૬૮ ના માર્ચની ૧૩ તારીખે અમદાવાદમાં વડનગરા નાગર પરિવારમાં રમણભાઈનો જન્મ થયો હતો. રસપ્રદ એ છે કે રમણભાઈની મૂળ અટક મહેતા હતી પણ તેમના એક પૂર્વજ નામે નીલકંઠ મહેતા દિવાન હતા એથી રમણભાઈની અટક મહેતા નહિ પણ નીલકંઠ પડી.
વર્ષ ૧૮૮૩માં રમણભાઈ મેટ્રિક થયા. એ સમયે તેઓ ૧૫ વર્ષના હતા.કોલેજ શિક્ષણ અર્થે તેઓ અમદાવાદની ગુજરાત કોલેજમાં દાખલ થયા અને મુંબઈ યુનિવર્સિટી માં પ્રિવિયસની પરીક્ષામાં તેઓ પ્રથમ આવ્યા .વર્ષ ૧૮૮૫ માં તેમણે મુંબઈની એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં એટલા માટે પ્રવેશ લીધો કેમકે તેઓ વિશ્વવિખ્યાત કવિ વર્ડઝવર્થના પૌત્રના વિદ્યાર્થી બનવા ઈચ્છતા હતા. ૧૯ વર્ષની ઉમ્મરે ૧૮૮૭ માં તેઓ બી એ થયા.એ જ વર્ષે તેમના પત્ની હસવદનનું અવસાન થયું અને એ જ વર્ષે અર્થાત્ ૧૯ વર્ષની ઉમરે તેઓ વિદ્યાગૌરી સાથે પરણ્યા . એ જાણીતી વાત છે કે વિદ્યાગૌરી અને તેમના બહેન શારદાબહેન વર્ષ ૧૯૦૧ માં ગુજરાતના પ્રથમ મહિલા સ્નાતકો બન્યા.
વર્ષ ૧૮૯૧માં પિતા મહીપતરામનું અવસાન થયું. તેઓ ગુજરાતમાં પ્રાર્થના સમાજના પ્રથમ સ્થાપક સભ્ય, અમદાવાદની મ્યુનિસિપાલિટીના ચેરમેન હતા. ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસમાં પ્રથમ પ્રવાસ ગ્રંથ 'ઇંગલેંડની મુસાફરીનું વર્ણન' તેમજ ઐતિહાસિક નવલકથાઓ લખનાર મહીપતરામ આધુનિક વિચારો ધરાવતા સુધારક હતા .રમણભાઈ ને પિતાનો આ બહુમુખી વારસો મળ્યો હતો.એટલું જ નહિ તેઓ પોતે પણ ઉદારમતવાદી હોવાને કારણે પિતાના અવસાન બાદ તેમના સ્થાને અનેક નાગરિક સંસ્થાઓમાં ટ્રસ્ટી બની રહ્યા.
ગુજરાતમાં એવી પરંપરા રહી છે કે સાહિત્યકાર અને સુધારક એવી બેવડી ભૂમિકાઓ ભજવનાર વ્યક્તિઓને મહદ અંશે સાહિત્યકાર તરીકે વિશેષ ચિત્રિત કરવામાં આવે છે. પરિણામે સુધારક પાસું હાંસિયામાં ધકેલાઈ જાય છે.તેને કારણે જૂની અને નવી બન્ને પેઢીઓ સામાજિક સુધારણા ઇતિહાસથી વંચિત રહી જાય છે. રમણભાઈ વિશે પણ એમ જ બન્યું એમ કહી શકાય.આ સંદર્ભે કવિ નિરંજન ભગતનું અવલોકન સમજવા જેવું છે. તેઓના શબ્દોમાં "દલપતરામ પછી અર્વાચીન અમદાવાદને જો કોઈએ સૌથી વધુ આબાદ કર્યું હોય તો તે રમણભાઈ નીલકંઠે. દલપતરામ અને ગુજરાત વરનાક્યુલર સોસાયટી જેમ પરસ્પરના પર્યાયરૂપ હતાં તેમ રમણભાઈ અને અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટી પરસ્પર પર્યાયરૂપ હતાં.દલપતરામે જેમ સોસાયટી દ્વારા અમદાવાદને બૌધ્ધિક સ્તરે આબાદ કર્યું તેમ રમણભાઈએ અમદાવાદને મ્યુનિસિપાલિટી દ્વારા સામાજિક સ્તરે આબાદ કર્યું." ઓગણીસમી સદીના અંતે અને વીસમી સદીના પ્રારંભે ગુજરાતમાં બે વિચારધારાઓ વચ્ચેના સંઘર્ષમાં એક પક્ષે મણીલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી હતા જેઓ ધર્મના પરિમાણયુક્ત સમાજ દર્શનના હિમાયતી હતા તો સામે પક્ષે રમણભાઈ સામાજિક અને તે પણ ઉદારવાદી પરિમાણના સમર્થક હતા .
વર્ષ ૧૮૯૭ માં રમણભાઈએ ચૂંટણી દ્વારા અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીમાં પ્રવેશ કર્યો અને ૧૯૧૨ સુધી સતત ૧૪ વર્ષ તેની મોટાભાગની સલાહકાર સમિતિઓમાં કામ કર્યું હતું.૧૯૧૫ થી ૧૯૨૪ એમ એક દાયકા સુધી તેઓ અમદાવાદ મ્યુનિસિપાલિટીના ચુંટાએલા પ્રમુખ હતા .વકીલ હતા એટલે તેઓ કાનૂની સલાહ અને તે પણ નિશુલ્ક આપતા રહ્યા.એ જમાનાની ૭૫ થી ૫૦૦ રૂપિયાની ફી ને સ્થાને માત્ર ૩૦ રૂપિયા ફી લઈને કોર્ટમાં કેસો માટે રજૂઆત કરી હતી.રાજકીય ખટપટોને કારણે ૧૯૨૪ ની ચૂંટણીમાં રમણભાઈનો પરાજય થયો હતો.એવું કહેવાય છે કે મ્યુનિસિપાલિટીમાં રાજકારણ નો પ્રવેશ આ ઘટનાથી શરૂ.થયો.
આજનું અમદાવાદ જે સંસ્થાઓના પ્રદાનને કારણે નાગરિક કે સામાજિક ક્ષેત્રે આબાદ બન્યું છે એ સંસ્થાઓમાં એક સદી પૂર્વે રમણભાઈનું સફળ નેતૃત્વ રહ્યું હતું. આ સંસ્થાઓમાં પ્રાર્થનાસમાજ, અનાથઆશ્રમ, બહેરમુંગાની શાળા, મદ્યપાન નિષેધ, ગુજરાત સાહિત્ય સભા, લિબરલ લીગ, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, લિટરરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, જ્ઞાનસુધાના તંત્રી, લો લાયબ્રેરી, સ્ત્રી કેળવણી મંડળ, કન્યાશાળાઓ, અંજુમને ઇસ્લામ, રેડક્રોસ, નર્સિંગ, મેડિકલ રિલીફ હોસ્પીટલો અને અન્ય સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. વર્ષ ૧૯૦૫ માં સરકારે એમને એમની જાહેર સેવાઓની કદર રૂપે "રાવબહાદુર" નો અને ૧૯૨૭માં સાહિત્ય સેવાની કદર રૂપે "સર" નો ઈલ્કાબ આપ્યો હતો.
રમણભાઈએ 'ભદ્રંભદ્ર' નવલકથા અને 'રાઈનો પર્વત' નાટક દ્વારા ગુજરાતી સાહિત્યને સમૃદ્ધ કર્યું.  'ભદ્રંભદ્ર' દ્વારા રમણભાઈએ ભગત સાહેબના શબ્દોમાં "એમાં હિન્દુધર્મમાં જે અધમ અને અમાનુષી, પ્રત્યાઘાતી અને સુધારાને પ્રતિકૂળ અને પ્રતિકાર રૂપ દુષણો અને દુરિતો હતાં એમની પ્રત્યે રમણભાઈનો પુણ્યપ્રકોપ થયો છે". ધર્મ ભાવના અને નારી પ્રતિષ્ઠા કેન્દ્રમાં છે એવું પંચાંકી નાટક એટલે 'રાઈનો પર્વત' ઉત્તમ સ્ત્રી પાત્રો અને વિધવા વિવાહનું સમર્થન કરી રમણભાઈએ સાહિત્ય દ્વારા સમાજ સુધારાનો સંદેશ પણ આપ્યો.કાવ્યો અને પ્રાર્થનાની રચના પણ તેઓનું સાહિત્ય પ્રદાન છે. પત્ની વિદ્યાગૌરીની પ્રશસ્તિ રૂપે 'સર્વસ્વ' કાવ્ય તેમજ ખંડ કાવ્યો અને મુક્તકો રચ્યા હતા. વિવેચન ક્ષેત્ર પણ તેમનાથી વણસ્પર્શ્યું ન હતું.એ ક્ષેત્ર તેમનાથી ઉજળું બન્યું.૧૯૧૮માં તેઓ બીજી ગુજરાત સંસારસુધારા પરિષદના તથા ૧૯૨૪માં અહમદનગરની પ્રાંતિક સંસાર સુધારા પરિષદના પ્રમુખ હતા. ૧૯૦૫ના જૂનમાં તેમણે અમદાવાદમાં પ્રથમ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદની સ્વાગત સમિતિનું અને ૧૯૨૬ના માર્ચમાં મુંબઈમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું પ્રમુખપદ શોભાવ્યું હતું.
રમણભાઈ અને વિદ્યાગૌરીના પુત્રી વિનોદીની નીલકંઠ આઝાદી પૂર્વે અને પછીના ગુજરાતનું જાણીતું અને ગૌરવવંતુ નામ છે. વર્ષ ૧૯૨૮ ના માર્ચની છઠ્ઠી તારીખે ૬૦ વર્ષની ઉમ્મરે અમદાવાદમાં રમણભાઈનું અવસાન થયું.અમદાવાદના જાહેર જીવનમાં કોઈ આખું કુટુંબ સમાજસેવાને જીવન સમર્પિત કરે એ પરંપરાનો પ્રારંભ નીલકંઠ પરિવારે કર્યો હતો.રમણભાઈ ને અંજલિ અર્પતા નિરંજન ભગત દર્શાવે છે "અમદાવાદમાં આવી સમાજસેવાની પ્રવૃતિ દલપતરામ પછી માત્ર રમણભાઈએ જ કરી છે .અમદાવાદનો આવો ત્રીજો નાગરિક તો જન્મશે ત્યારે જન્મશે".

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

हिंदी आलोचना जैसे पिछड़ चुके अनुशासन की जगह हिंदी वैचारिकी का विकास जरूरी

- प्रमोद रंजन*   भारतीय राजनीति में सांप्रदायिक व प्रतिक्रियावादी ताकतों को सत्ता तक पहुंचाने में हिंदी पट्टी का सबसे बड़ा योगदान है। इसका मुख्य कारण हिंदी-पट्टी में कार्यरत समाजवादी व जनपक्षधर हिरावल दस्ते का विचारहीन, अनैतिक और  प्रतिक्रियावादी होते जाना है। अगर हम उपरोक्त बातों को स्वीकार करते हैं, तो कुछ रोचक निष्कर्ष निकलते हैं। हिंदी-जनता और उसके हिरावल दस्ते को विचारहीन और प्रतिक्रियावादी बनने से रोकने की मुख्य ज़िम्मेदारी किसकी थी?

ગુજરાતના સ્થાપના દિવસે યાદ કરીએ ભારતના વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગુજરાતી પુરાતત્વવિદ્ ને

- ગૌરાંગ જાની*  આજે કોઈ ગુજરાતી એ કલ્પના પણ ન કરી શકે કે વર્ષ ૧૮૩૯ માં જૂનાગઢમાં જન્મેલા એક ગુજરાતી વિશ્વ પ્રસિદ્ધ બની શકે! પણ આપણે એ ગુજરાતીને કદાચ વિસરી ગયા છીએ જેમણે ગિરનારના અશોક શિલાલેખને દોઢસો વર્ષ પૂર્વે ઉકેલી આપ્યો.આ વિદ્વાન એટલે ભગવાનલાલ ઈન્દ્રજી. ૭ નવેમ્બર, ૧૮૩૯ ના દિવસે જૂનાગઢના પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. જૂનાગઢના એ સમયે અંગ્રેજી શિક્ષણની સગવડ ન હોવાને કારણે તેમને અંગ્રેજી ભાષાનું જ્ઞાન ન હતું પણ પાછળથી તેમણે ખપ પૂરતું અંગ્રેજી જાણી લીધું હતું.

Under Modi, democracy is regressing and economy is also growing slowly

By Avyaan Sharma*   India is "the largest democracy in the world", but now its democracy is regressing and its economy is also growing slowly. What has PM Modi's ten years in power brought us? Unemployment remains high. Joblessness is particularly high among India's youth - with those aged 15 to 29 making up a staggering 83% of all unemployed people in India, according to the "India Employment Report 2024", published last month by the International Labour Organisation (ILO) and the Institute of Human Development (IHD). The BJP-led government did not provide jobs to two crore youth in a year as was promised by Modi in the run up to the 2014 general elections.

नफरती बातें: मुसलमानों में असुरक्षा का भाव बढ़ रहा है, वे अपने मोहल्लों में सिमट रहे हैं

- राम पुनियानी*  भारत पर पिछले 10 सालों से हिन्दू राष्ट्रवादी भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) राज कर रही है. भाजपा आरएसएस परिवार की सदस्य है और आरएसएस का लक्ष्य है हिन्दू राष्ट्र का निर्माण. आरएसएस से जुड़ी सैंकड़ों संस्थाएँ हैं. उसके लाखों, बल्कि शायद, करोड़ों स्वयंसेवक हैं. इसके अलावा कई हजार वरिष्ठ कार्यकर्ता हैं जिन्हें प्रचारक कहा जाता है. भाजपा के सत्ता में आने के बाद से आरएसएस दुगनी गति से हिन्दू राष्ट्र के निर्माण के अपने एजेण्डे को पूरा करने में जुट गया है. यदि भाजपा को चुनावों में लगातार सफलता हासिल हो रही है तो उसका कारण है देश में साम्प्रदायिकता और साम्प्रदायिक मुद्दों का बढ़ता बोलबाला. इनमें से कुछ हैं राम मंदिर, गौमांस और गोवध एवं लव जिहाद. 

Laxmanpur Bathe massacre: Perfect example of proto-fascist Brahmanical social order

By Harsh Thakor  The massacre at Laxmanpur-Bathe of Jehanabad in Bihar on the night of 1 December in 1997 was a landmark event with distinguishing features .The genocide rightly shook the conscience of the nation in the 50th year of Indian independence. The scale of the carnage was unparalleled in any caste massacre. It was a perfect manifestation of how in essence the so called neo-liberal state was in essence most autocratic. 

रैंकिंग: अधिकांश भारतीय विश्वविद्यालयों का स्तर बहुत गिरा, इस साल भी यह गिरवाट जारी

- प्रमोद रंजन*  अप्रैल, 2024 में भारतीय विश्वविद्यालयों की अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर उच्च रैंकिंग की चर्चा रही। मीडिया ने इसका उत्सव मनाया। लेकिन स्थिति इसके विपरीत है। वैश्विक विश्वविद्यालय रैंकिग में अच्छा स्थान मिलने की खबरें, कुछ संस्थानों को इक्का-दुक्का विषयों में मिले रैंक के आधार पर चुनिंदा ढंग से प्रकाशित की गईं थीं। वास्तविकता यह है कि हाल के वर्षों में हमारे अधिकांश विश्वविद्यालयों का स्तर बहुत गिर गया है। इस साल भी यह गिरवाट जारी रही है।

प्राचीन भारत के लोकायत संप्रदाय ने कुछ परजीवियों की खूब खबर ली: प्रमुख प्रस्थापनायें

- राणा सिंह   भारत में परजीवियों का एक विशाल समूह है जो बोलता है कि “सब कुछ माया है”,  लेकिन व्यवहार में यह समूह सारी जिंदगी इसी “माया” के पीछे पागल रहता है।  प्राचीन भारत के लोकायत संप्रदाय ने इन परजीवियों की खूब खबर ली थी।

नोएडा में मैन्युअल स्कैवेंजर्स की मौत: परिवारों को मुआवजा नहीं, प्राधिकरण ने एफआईआर नहीं की

- अरुण खोटे, संजीव कुमार*  गत एक सप्ताह में, उत्तर प्रदेश में सीवर/सेप्टि क टैंक सफाई कर्मियों की सफाई के दौरान सेप्टिक टैंक में मौत। 2 मई, 2024 को, लखनऊ के वज़ीरगजं क्षेत्र में एक सेवर लाइन की सफाई करते समय शोब्रान यादव, 56, और उनके पत्रु सशुील यादव, 28, घटुन से हुई मौत। एक और घटना 3 मई 2024 को नोएडा, सेक्टर 26 में एक घर में सेप्टि क टैंक को सफाई करते समय दो सफाई कर्मचर्मारी नूनी मडंल, 36 और कोकन मडंल जिसे तपन मडंल के नाम से जानते हैं, की मौत हो गई। ये सफाई कर्मचर्मारी बंगाल के मालदा जिले के निवासी थे और नोएडा सेक्टर 9 में रहते थे। कोकन मडंल अपनी पत्नी अनीता मडंल के साथ रहते थे। इनके तीन स्कूल जाने वाले बच्चे हैं जो बंगाल में रहते हैं। नूनी मडंल अपनी पत्नी लिलिका मडंल और अपने पत्रु सजुान के साथ किराए पर झग्गी में रहते थे। वे दैनिक मजदरूी और सफाई कर्मचर्मारी के रूप में काम करते थे।

दाँव उल्टा पड़ा: राहुल गांधी के रूप में हम एक साधारण इंसान को नायक होते देख रहे हैं

-  अमिता नीरव  संघ औऱ बीजेपी ने राहुल गाँधी पर जो सोचकर ‘इन्वेस्ट’ किया था, उसके परिणाम गंभीर रूप से नुकसानदेह आ रहे हैं। ये थोड़ी अटपटी बात लग सकती है, लेकिन सोचिएगा कि संघ और बीजेपी ने राहुल गाँधी को जितना गंभीरता से लिया, उनकी संभावनाओं को लेकर वे जितना श्योर थे, उतना तो खुद राहुल और कांग्रेस भी नहीं थी।

बिहार के ऐतिहासिक विक्रमशिला विश्वविद्यालय के खंडहरों की परिक्रमा का रोमांचक अवसर

- सुमन्त शरण  कुछ दिन पहले एक सुदूर ग्रामीण अंचल (पीरपैंती)  से तकरीबन डेढ़-दो घंटे की दूरी पर अवस्थित ऐतिहासिक बौद्ध विक्रमशिला विश्वविद्यालय (के अवशेषों) की परिक्रमा का अवसर मिला। विक्रमशीला विश्वविद्यालय की स्थापना पाल वंश के राजा धर्मपाल ने की थी। 8वीं शताब्दी से 12वीं शताब्दी के अंत तक यह विश्वविद्यालय भारत के प्रमुख शिक्षा केंद्रों में से एक हुआ करता था। कहा जाता है कि यह अपने कुछेक अत्यंत अनूठे नवाचार के चलते उस समय नालंदा विश्वविद्यालय का सबसे बड़ा प्रतिस्पर्धी था। हालांकि, मान्यता यह भी है कि अल्प अवधि के लिए दोनों विश्वविद्यालय के बीच शिक्षण एवं प्रबंधन के क्षेत्रों में घनिष्ठ पारस्परिक संबंध एवं शिक्षकों के आदान-प्रदान का सिलसिला भी रहा था। यह विश्वविद्यालय तंत्रशास्त्र की पढ़ाई के लिए सबसे ज्यादा विख्यात था। इस विषय का एक सबसे विख्यात छात्र अतीसा दीपनकरा था, जो बाद में तिब्बत जाकर बौद्ध हो गया। इसके प्रथम कुलपति ज्ञान अतिस थे।