सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

ચૂંટણી જેટલા ઓછા સમયમાં પતશે તેટલા ઓછા ખોટા કામો, નફરત ફેલાવવાનો સમય ઓછો

- એસ વાય કુરેશી* 
ચૂંટણી પ્રક્રિયા કરવામાં બે જટિલ સમસ્યાઓ આવી રહી છે, આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાયમેટ ચેન્જ)ના પરિણામે વધતી ગરમી અને સોશ્યયલ મીડિયાનો બેફામ ઉપયોગ. આવા સંજોગોમાં બહુ બધા તબક્કાઓમાં ચૂંટણી કરવી પડકાર સમાન છે. છેલ્લાં બે દાયકામાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા જે પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, તેને જોતાં એક જ તબક્કામાં ચૂંટણી કરવામાં કોઈ મુશ્કેલી ન થવી જોઈએ.
છેલ્લા દાયકાથી, ચૂંટણી દરમ્યાન અનેક તબક્કામાં મતદાનની પ્રક્રિયા સતત ચર્ચામાં રહી છે. મને પણ આ પ્રશ્ન ઘણા વખત પૂછવામાં આવ્યો છે અને હંમેશા મતદાતાઓની સુરક્ષા અને પોલિંગ સ્ટાફનું તેનું કારણ હોવાનું જણાવીને મેં તેનો બચાવ કર્યો છે. લોકોએ પણ જવાબને વાજબી ઠેરવ્યો છે પરંતુ હવે વિચારવાનો સમય આવ્યો છે. કારણ તબક્કાવાર યોજાતી ચૂંટણીમાં કારણે જે ફાયદો થયો છે, તેનાથી વધુ સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. 
તાજેતરમાં યોજાયેલ ચૂંટણીમાં સાત તબક્કામાં ૪૫-૫૦ ડિગ્રી તાપમાનમાં મતદાન થયું હતું, જેના કારણે અનેક લોકોના મૃત્યુ થયાં હતા. લાંબા સમય સુધી ચાલેલી ચૂંટણીમાં લગભગ તમામ રાજકીય પક્ષો, મીડિયાએ સવાલ ઉઠાવ્યા હતા. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર રાજીવ કુમારે ખુદ આ વાત જાહેરમાં કહ્યું હતું, કે ચૂંટણી વહેલી પૂરી કરવાની જરૂર હતી.  
જ્યારે બહુ તબક્કામાં ચૂંટણી યોજવાનું શરૂ થયું હતું, ત્યારે પરિસ્થિતી ઘણી અલગ હતી. ચૂંટણીઓમાં બાહુબળનો ઉપયોગ ખુબજ વધારે હતો. મતદાનના દિવસે અથવા ઝુંબેશ દરમિયાન હત્યાઓ સહિતની  હિંસા એ સામાન્ય બાબત બની ગઈ હતી. ૧૯૯૦ ના મધ્યમાં, ટી. એન. શેષને કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળની તૈનાત કરવાનું નક્કી કર્યું. ચૂંટણી પંચ સમક્ષ મુશ્કેલી એ હતી, કે ઉપલબ્ધ અર્ધલશ્કરી જવાનોની સંખ્યા હંમેશા મર્યાદિત રહેતી હતી. તેથી ચૂંટણી વખતે દળોને સંવેદનનશીલ વિસ્તારોમાંથી પાછા ખેંચી લેવા પડ્યા હતા. સરહદો સહિત. તમામ સંવેદનશીલ અને અતિસંવેદનશીલ મતદાન મથકોને આવરી લેવા પૂરતા કર્મચારીઓ નહોતા, તેથી તેમણે પણ તબક્કાવાર અલગ અલગ જગ્યાએ ફેરવવા પડતા હતા. જેના કારણે તમામ વિવિધ તબક્કાઓમાં ચૂંટણી યોજવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું. સ્થાનિક પોલીસ રાજકીય પક્ષો માનતા હતા કે સ્થાનિક પોલીસ એટલી સક્ષમ નથી અને રાજકીય દબાણો સામે ટકી શકતી નથી, તેથી તેમણે આપણ તબક્કાવાર ચૂંટણી યોજવાના નિર્ણયને આવકાર્યો હતો. 
ચૂંટણી પંચના આ પગલાં બાદ નિશ્ચિતરૂપે ચૂંટણીઓ શાંતિપૂર્ણ રીતે સંપન્ન થવા લાગી. પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચૂંટણીમાંજબરદસ્ત હોડ અને વધતાં જતાં સોશ્યલ મીડિયાના પ્રભાવના લીધે વધુ અને નવા પ્રકારની સમસ્યાઓ તેનાથી વધુ સમસ્યાઓ પેદા થઈ છે.
તબક્કાવાર યોજાતી ચૂંટણીમાં સુરક્ષા દળની ટુકડીઓ એક જગ્યાથી બીજી સંવેદનશીલ ક્ષેત્રમાં પહોંચવામાં 4 થી 5 દિવસ લાગે જ્યારે ગુનેગારો જલ્દી પહોંચી જાય છે. અફવાઓ, ખોટા સમાચારો, અને નફરત ફેલાવતા ભાષણો અને સંદેશાઓ કેટલાક સેકન્ડમાં ફેલાતા હોય છે અને તે વિનાશક પુરવાર થઈ રહ્યા છે. આ વખતની ચૂંટણી સૌથી લાંબા સમય સુધી ચાલી. વાસ્તવમાં આ વર્ષે લોકસભાની ચૂંટણી બે અઢી મહિનામાં થઈ હતી, જેમાં સૌથી લાંબા સમય સુધી સાંપ્રદાયિક રેટરિકના ઉચ્ચ સ્તર વચ્ચે અંતર હતું. સોશિયલ મીડિયા પર ફેક ન્યૂઝ, ખોટી માહિતી અને નફરત ફેલાવનાર ભાષણોનો વ્યાપક પ્રસાર થાય છે. ધ ગાર્ડિયને અહેવાલ આપ્યો છે કે મેટા (Meta) એ ફેસબુક, ઇનસ્ટાગ્રામ દ્વારા 2024 ની ચૂંટણી દરમ્યાન એવા જાહેરાતો ને માન્યતા આપી જે AI નો (આર્ટિફિશિયલ ઈંટેલીજન્સ) ઉપયોગ કરીને ચાલાકી પૂર્વક બનાવવામાં આવ્યા હતા અને જેમાં ખોટી અફવાઓ, મુસ્લિમો સહિત, વિપક્ષના નેતાઓ વિશે ખોટા દાવાઓ કરતી માહિતી હતી. 
છેલ્લા એક દાયકામાં સોશિયલ મીડિયાના વિસ્ફોટથી એક ખતરનાક સ્થિતિ સર્જાઈ છે. ચાલુ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 751 મિલિયન ઈન્ટરનેટ વપરાશકારો (વર્ષ 2014માં 65 મિલિયનથી વધીને) હતા, જે કુલ વસતિના 52.4 ટકા છે. તેમાંથી લગભગ અડધા ફેસબુકનો ઉપયોગ કરે છે. વોટ્ સએપ અને યુ-ટ્યુબ હજુ પણ પાછળ નથી. CSDSના આંકડા દર્શાવે છે કે અગાઉની સામાન્ય ચૂંટણીના સરખામણીમાં આજે લગભગ ચાર ગણા વધારે લોકો ફેસબુકનો ઉપયોગ કરે છે. સપ્ટેમ્બર, 2016માં જીઓ  ફોન નેટવર્કના લોન્ચ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સસ્તા ડેટા-ક્રાંતિએ ભારતીય રાજકારણને પણ બદલી નાખ્યું છે. રાજકીય પક્ષો સોશ્યલ આ લહર પર સવાર થવામાટે એડીચોટીનું જોર લગાવી રહ્યા છે.
સોશિયલ મીડિયાની સામાન્ય જનતા પર ઘણી ખરાબ અસર પડી છે. ટેક ગ્લોબલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના તાજેતરના એક અધ્યયનમાં મુજબ સોશ્યલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર દ્વારા અપલોડ કરવામાં આવતા રાજકીય મેસેજ/વિડીયો માં એ ડિકલેરેશન કરવામાં આવ્યું નથી, કે તે વિડીયો/મેસેજ પ્રાયોજીત કરેલા છે. જે ચૂંટણી દરમ્યાન જાહેરાતો બાબતે રાખવાપાત્ર પારદર્શિતા અને જવાબદેહિતાને નુકશાન પહોંચાડે છે. 
હવે સવાલ એ આવશે કે કે જો એક જ તબક્કામાં મતદાન કરીએ તો શું  શાંતિપૂર્ણ રીતે ચૂંટણી થાય તે સુનિશ્ચિત થઈ શકશે? પણ ચૂંટણી પંચ દ્વારા છેલ્લા બે દાયકાઓમાં જે વિવિધ પગલાં લીધા છે, તેના આધારે હું આ કહેવાની હિમ્મત કરી શકું કે હાં આ શક્ય છે. 
ECI દેશમાં તમામ મતદાન મથકોની નબળાઈનું/અને સંવેદનશીલ બુથોનું મેપિંગ કરે છે, અને તેમાં  સંભવિત મુશ્કેલીઓ અને મુશ્કેલીઓ ઊભી કરનારાઓને ઓળખી કાઢ્યા છે. તેમની પાસેથી સારી ચાલ ચલગતના બોન્ડ લેવામાં આવે છે. દેશભરમાં આવા લગભગ 5 લાખ ઉપરાંત લોકોને ઓળખી કાઢ્યા છે. 
ECI ગેરકાયદેસર હથિયારો કબજે કરવા માટેની ઝુંબેશ અસરકારક છે. લાઇસન્સ વાળા હથિયારોને પણ ચૂંટણી પૂર્વે જમા કરવાના હોય છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ખૂની, બળાત્કારીઓ, અફરાન કર્તાઓ વગેરે સહિત ગુનેગારો સામે બિન-જામીનપાત્ર વોરંટ કાઢવામાં આવે છે. અગાઉ આ પ્રક્રિયાને મહિનાઓનો વિલંબ થતો હતો.  છેલ્લા બે દાયકાઓમાં આતંકવાદ અને આતંકવાદી હુમલાનાં ક્ષેત્રમાં શાંતી પ્રસ્થાપિત થઈ છે, ની પુનઃસ્થાપનની અંગેનો વાતની તો ખુદ ગૃહ મંત્રીશ્રીએ પુષ્ટિ કરી છે. 
શાંતિપૂર્ણ ચૂંટણી માટે ઘણા કાયદા અને જોગવાઈઓ લાગુ કરી શકાય છે. IPC આઇપીસીમાં કેટલીક કડક જોગવાઈઓ છે જે હેટ સ્પીચ, સાયબર ક્રાઇમ અને ઓનલાઇન મધ્યમના દુરુપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે લાગુ કરી શકાય છે. તેમાં કલમ 295એ (દ્દેશદ્રોહ), કલમ 153એ (સમુદાય વચ્ચે શત્રુતા), કલમ 499 (માનહાનિ) અને કલમ 505 (જાહેર રીતે ઉશ્કેરવું), 506 (અપરાધિક ધમકી). આ ઉપરાંત જનપ્રતિનિધિત્વ એક્ટ (આરપી), કલમ 125 (સમુદાય વચ્ચે નફરત) પણ છે. આ તમામ ગુનાઓમાં એક થી ત્રણ વર્ષની જેલની સજા પૂરી પાડે છે. આપણે માત્ર ગુનાઓમાં આ કલમો લાગુ કરવાનું કામ ઝડપી અને અસરકારક રીતે થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. 
આપની લોકસભાની સામાન્ય ચૂંટણી એક જ તબક્કામાં થઈ શકે શકે છે.તે માટે લગભગ સુરક્ષા દળોની  4,000-5,000 કંપનીઓની જરૂર છે. અશાંત વિસ્તારોમાં હવે શાંતિનું વાતાવરણ હોવાથી તેમજ અર્ધલશ્કરી દળમાં મોટી સંખ્યામાં સૈનિકો તૈનાત થવાથી ચૂંટણી માટે જરૂરી સુરક્ષા દળ મળવું શક્ય છે.  
લોકપ્રતિનિધિત્વ ધારો (RP Act) ચૂંટણી જ્કહર થયા દિવસેથી ચૂંટણી પૂરી કરવા માટે 26 દિવસનો સમય આપે છે. જો ઉમેદવારોની પસંદગી જેવી રાજકીય બાબત માટે લગભગ સાત દિવસનો સમય ઉમેરી તો લગભગ 33-35 દિવસમાં સામાન્ય ચૂંટણી યોજવી પડશે. 
આમ થવાથી અર્ધલશ્કરી દળોને લાંબા ગાળા સુધી રાખવાનો કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ બચશે. વધુમાં આપણાં  ટોચના નેતાઓ/સ્ટાર પ્રચારકોને ચૂંટણીમાં પડતી મુશ્કેલી ઓછી થશે કારણ વિવિધ તબક્કાઓમાં યોજાતા ચૂંટણીના પ્રચાર જવું પડતું હોય છે, અને તેનાથી  અન્ય રેગ્યુલર કામો ખોરવાઈ જાય છે. 
સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે ચૂંટણી જેટલા ઓછા સમયમાં પતશે તેટલો ખોટા કામો, અને નફરત વાળા  મેસેજ ફેલાવવા માટેનો સમય ઓછો મળશે. વડાપ્રધાને વારંવાર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, લાંબા સમય સુધી યોજાતાં ચૂંટણીઓના લીધે થતો ખર્ચ અને રેગ્યુલર કામો અટકી જાય છે, સમય આવી ગયો છે, કે આપણે એમણે વ્યક્ત કરેલી ચિંતા બાબતે કશુંક કરીએ.
---
*નિવૃત્ત મુખ્ય ચૂંટણી કમિશ્નર

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

सागर में दलित युवाओं की हत्या, उनके परिवारों के साथ प्रताड़ना: दखल के बाद भी कितना न्याय?

- एड. मोहन दीक्षित व अन्य*  नागरिक दल द्वारा एक जांच रिपोर्ट... अगस्त 2023 में सागर जिले के बरौदिया नौनागिर गाँव में 18 वर्षीय दलित युवक नितिन अहिरवार की दबंगों द्वारा बर्बर हत्या और उसकी माँ और बहन पर हमले का मामला सामने आया था । मात्र 9 महीने बाद, नितिन के चाचा, और प्रकरण में एक मुख्य गवाह, राजेन्द्र अहिरवार, पर हिंसक हमला कर उनकी हत्या की गई । 

અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ વિશે: ભારોભાર અપરકાસ્ટ બાયસ, અપ્રમાણિક અરીસો

- ભાવેશ બારીયા   ‘અમદાવાદ ઇતિહાસ અને અનુસંધાન’ (1930-2013)ના સંપાદકો ડો. ભારતી શેલત અને ડો. રસેશ જમીનદાર છે. 532 પાનાના આ દળદાર ગ્રંથમાં અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ લેખમાં ડો. સોનલ ર. પંડ્યા લખે છે,  “22મી એપ્રિલ, 1986ના રોજ અનામત-વિરોધી આંદોલન સામે ચાલતાં તોફાનો સમયે ઉભી થયેલી રાજકીય ખટપટના પગલે ગુજરાત સમાચાર દૈનિકને આગ ચાંપવામાં આવી. તંત્રી-માલિકનો બચાવ થયો. આ બધાના ઘેરા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા, છતાં અંતે ગુજરાત સમાચાર વધુ મજબૂત બન્યું.”

कानूनी कार्रवाई है बाल विवाह के खात्मे की कुंजी: रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस: एंडिंग चाइल्ड मैरेज’

- जितेंद्र परमार*  अंतरराष्ट्रीय न्याय दिवस के अवसर पर इंडिया चाइल्ड प्रोटेक्शन के अध्ययन दल की रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस : एंडिंग चाइल्ड मैरेज’ ने बाल विवाह की रोकथाम में कानूनी कार्रवाइयों और अभियोजन की अहम भूमिका को उजागर किया है। असम और देश के बाकी हिस्सों से जुटाए गए आंकड़ों के अध्ययन के बाद तैयार की गई इस रिपोर्ट के नतीजे बताते हैं कि 2021-22 से 2023-24 के बीच असम के 20 जिलों में बाल विवाह के मामलों में 81 प्रतिशत की कमी आई है। नई दिल्ली में राष्ट्रीय बाल अधिकार संरक्षण आयोग (एनसीपीसीआर) के अध्यक्ष प्रियंक कानूनगो और बाल विवाह मुक्त भारत (सीएमएफआई) के संस्थापक और बाल अधिकार कार्यकर्ता भुवन ऋभु की मौजूदगी में बाल विवाह पीड़ितों द्वारा जारी की गई यह रिपोर्ट इस बात की ओर साफ संकेत करती है कि कानूनी कार्रवाई बाल विवाह के खात्मे के लिए सबसे प्रभावी औजार है। 

गौस खान की वीरता और बलिदान 1857 के विद्रोह की स्वतंत्रता की भावना और भारतीय सैनिकों के साहस का प्रतीक

- मुबीन ख़ान  गुलाम गौस खान रानी लक्ष्मीबाई की सेना में एक कुशल तोपची और एक वफादार सिपाही थे। वे अपनी अद्भुत तोप चलाने की कला और 1857 के विद्रोह में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में अपने शौर्य के लिए जाने जाते हैं।  गौस खान का जन्म झांसी के पास कैरार नगर में हुआ था। उनके परिवार का इस क्षेत्र में लंबा इतिहास रहा है। गौस खान ने युवावस्था में ही तोप चलाने का प्रशिक्षण प्राप्त कर लिया था और झांसी के राजा, श्रीमंत रघुनाथ राव की सेना में तोपची के रूप में भर्ती हुए। रानी लक्ष्मीबाई के शासनकाल में, गौस खान उनकी सेना में शामिल हो गए और जल्दी ही अपनी वीरता और कौशल के लिए ख्याति प्राप्त कर ली। 1857 के विद्रोह के दौरान, गौस खान रानी लक्ष्मीबाई के सबसे भरोसेमंद सिपाहियों में से एक बन गए। उन्होंने रानी के सैन्य अभियानों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, विशेष रूप से तोपखाने के संचालन में। गौस खान की अचूक निशानाबाजी और रणनीतिक कौशल ने अंग्रेजी सेना को भारी नुकसान पहुंचाया।  3 अप्रैल 1858 को, गौस खान अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में वीरगति प्राप्त कर गए। उनकी शहादत ने झांसी की रानी और उनके सैनिकों का म

FCRA: असहमति पर चोट के अपने एजेंडे पर लौटी मोदी सरकार

- संविधान लाइव  हालिया लोकसभा चुनावों के नतीजों के बाद कुछ सरकार विरोधी उत्साही समूहों को लगने लगा था कि मोदी 3.0 में बीते दो कार्यकाल जैसी धार नहीं होगी। साथ ही मोदी सरकार को एनडीए सरकार की मूल अवस्था में लौटने की भविष्यवाणियां भी की जाने लगी थीं। उनके लिए 13 जुलाई का दिन एक बड़े सेटबैक की तरह है। अंबानी परिवार की भव्य शादी पर बिखरे मीम से लेकर संविधान हत्या दिवस की शाब्दिक बाजीगरी के बीच आखिर मोदी सरकार ने अपने मूल एजेंडे का हल्का सा अंदाजा दे दिया है। 

નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી

- રમેશ ઓઝા  વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી. આ કડવી ગોળી છે, પણ ખાવી પડે એમ છે. જ્યારે પોતાનું રાજપાટ ૩૦૩માંથી નીચે આવીને ૨૪૦ પર વેતરાઈ ગયું ત્યારે તેમની પાસે વડા પ્રધાન નહીં બનવાનો અને કોઈનીય સામે નહીં ઝૂકવાનો વિકલ્પ હતો, પરંતુ તેમણે ઝોળી ઉઠાવીને જતા રહેવાની જગ્યાએ પદને વ્હાલું ગણ્યું તો સાંભળવું તો પડશે અને મનમાની પણ નહીં કરી શકાય. સ્વમાનપૂર્વક જતા રહેવાનો વિકલ્પ નહીં સ્વીકારીને પોતાનાં સ્વમાન સાથે તેમણે પોતે સમાધાન કર્યું છે.

ભારતની પ્રથમ મહિલા ડોકટર કાદંબીની ગાંગુલી સામે બ્રિટિશરોનો પૂર્વગ્રહ હતો: તેની સામે ઝઝૂમ્યા ફ્લોરેન્સ નાઇટિંગેલ

- ગૌરાંગ જાની  લેખનું શીર્ષક જોઇને તમને પ્રશ્ન થશે કે પ્રથમ મહિલા ડોકટર તો આનંદીબાઈ જોશી છે તો કાદંબિનીનું નામ કેમ ? તમારી શંકા સાચી છે પણ હકીકત એ છે કે આનંદીબાઇ(૧૮૬૫ - ૧૮૮૭) પ્રથમ મહિલા જેઓને મેડીસીનમાં પ્રથમ ડિગ્રી અને તે પણ અમેરિકામાં મળી પણ તેમનું નાની ઉંમરે અવસાન થતાં તેઓ ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ ના કરી શક્યા .જ્યારે કાદંબિની ગાંગુલી (૧૮૬૧ - ૧૯૨૩ )વ્યાવસાયિક રીતે ડોકટર તરીકે સૌ પ્રથમ કારકિર્દી બનાવનાર ભારતીય મહિલા હતા .વર્ષ ૨૦૧૬ માં ફિલ્મ સર્જક અનંત મહાદેવને રૂખમાબાઈ( દીવાદાંડી માં તેમના વિશે લેખ કર્યો છે) પર ફિલ્મ બનાવી અને તેમને ભારતના પ્રથમ વ્યવસાયિક ડોકટર તરીકે નવાજ્યા ત્યારે બંગાળમાં તેનો વિરોધ થયો કેમકે વાસ્તવમાં કાદમ્બીની જ પ્રથમ મહિલા ડોકટર કહેવાય જેમણે ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી.