सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

18થી નાની ઉંમરના 1,15,129 બાળકો શાળા બહાર? વાસ્તવિક આંકડો 15-20 ગણો વધું

- સુખદેવ પટેલ* 
16 એપ્રિલથી સમગ્ર ગુજરાતમાં શાળા બહારના 6 થી 19 વર્ષની ઉંમરના બાળકોનો સર્વે શરૂ થયો છે.  જે 26 એપ્રિલ સુધી ચાલશે. જેની જવાબદારી સરકારી શાળાના શિક્ષકોને સોંપવામાં આવી છે. અત્યારે પ્રાથમિક શાળાઓમાં વાર્ષિક પરીક્ષાઓ ચાલી રહી છે. લોકસભાની ચૂંટણીઓના કામ પણ શિક્ષકોને ભાગે કરવાના આવશે. શિક્ષકો કેટલું કરી શક્શે? શિક્ષકો પાસેથી વ્યાજબી રીતે કેટલી અપેક્ષાઓ રાખવી જોઈએ?
RTE ની જોગવાઈઓ મુજબ દરેક બાળક શિક્ષણ મેળવી શકે, તે માટે શાળા બહારના બાળકોને સર્વે કરીને શોધી કાઢવાનું ઉમદા કામ સરકાર વિચારે છે, તે આવકારદાયક છે. આવાં ઉત્તમ કામમાં જેમને સીધો લાભ થવાનો છે,  તેવાં હિતધારકોની પ્રતિનિધિ સમિતિ SMC સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ કમિટી આ જવાબદારી સારી રીતે ઉપાડી શકે તેમ છે. શિક્ષણ વિભાગ SSA તરફથી આ કામગીરીમાં SMC ની ભાગીદારીનું આયોજન કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવી જોઈએ.
હજી મોડું થયું નથી, સર્વેની કામગીરી આજથી જ શરૂ થઈ છે. SSA તરફથી શાળા બહારના બાળકોના સર્વે માટે નજર બહાર રહી ગયેલી, આ શક્યતા સ્થાનિક સ્તરે સમજદાર SMC ના સભ્યો જરૂરથી પ્રાયોગિક રીતે ઉપાડી શકે. Local Self Government સ્થાનિક સ્વરાજની સંસ્થાઓના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ વિવિધ કામગીરીના ભારથી દબાયેલા શિક્ષકોને મદદ કરીને હળવાં કરી શકે. શૈક્ષણિક ક્ષેત્રમાં કામ કરતી Civil Society Organisations નાગરિક સંસ્થાઓ પણ તેમાં સહયોગી થાય, તો સોનામાં સુગંધ ભળ્યા જેવું થશે. તમામ બાળકોને શાળામાં ભણતાં કરવા રાષ્ટ્ર નિર્માણનું દુરંદેશી કામ છે.
આપણા બંધારણમાં દરેક બાળકને મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણનો મૂળભૂત અધિકાર છે. ફરજિયાત શબ્દથી ઉભી થતી મૂળભૂત અધિકાર પાલનની જવાબદારી આપણી સરકારના માથે છે. સરકારે તેનો સ્વીકાર કરવા ઉપરાંત માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણની જવાબદારી પણ ઉઠાવવાનો નિર્ધાર કરેલ છે. એટલે કે 18 વર્ષની ઉંમર સુધીના તમામ બાળકો 12 ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરે, અને એકપણ બાળક શાળાની બહાર ન રહી જાય, એ માટેનો સંકલ્પ કરેલ છે. જે આવકારદાયક, પ્રશંસનીય ઉમદા કાર્યક્રમ છે.
વાસ્તવમાં ગુજરાત સરકારે આ ઉમદા કાર્યક્રમના અમલની શરૂઆત છેલ્લાં પાંચેક વર્ષથી કરેલ છે. 6 થી 19 વર્ષની ઉંમરના શાળા બહારના બાળકોને શોધી કાઢવાનો કાર્યક્રમ દર વર્ષે નિયમિત રીતે, નિયમિત સમયે થાય છે. ચાલુ વર્ષે પણ 16 એપ્રિલથી 26 એપ્રિલ સુધી દરેક પ્રાથમિક શાળા વિસ્તારમાં નહિ ભણતાં બાળકોનો સર્વે થવાનો છે.  જો કે ઓક્ટોબર 2023 માં આ પ્રકારનો સર્વે થઈ ગયો છે, જેમાં ગુજરાતના 1,15,129 બાળકો શાળા બહાર હોવાની વિગતો ઉપલબ્ધ છે. પ્રાથમિક શાળાઓમાં અત્યારે વાર્ષિક પરીક્ષાઓ ચાલી રહી છે. તેમજ શિક્ષકો પણ લોકસભાની ચૂંટણીઓના કામોમાં વ્યસ્ત હોવાની સંભાવના છે. ત્યારે એક જ શૈક્ષણિક વર્ષમાં બીજી વખત આ જ પ્રકારનો સર્વે કેટલો ફળદાયી  નિવડશે? તેની આશંકા છે.
શાળા બહારના બાળકોનો સર્વે દર વર્ષે નિયમિત થાય છે. દર વર્ષે તેના આંકડાઓ પણ પ્રસિદ્ધ થાય છે. જે આંકડા સમુદ્રમાં હિમશીલા જેવાં છે, હિમશીલાનો દેખાતા ભાગ કરતાં અનેક ગણો મોટો ભાગ સમુદ્રની અંદર હોય છે, જે દેખાતો નથી. આવું જ કંઈક શાળા બહારનાં બાળકોના આંકડાઓ માટે છે. ઓક્ટોબર 2023 ના સર્વે પ્રમાણે 18 વર્ષથી નાની ઉંમરના 1,15,129 બાળકો શાળા બહાર છે. જ્યારે ગુજરાતમાં શાળા બહારના ત્રણ વર્ષ ના નપાસ થયેલા બાળકો ને ઉમેરીએ, અને એનો બહુ જ સંકોચ સાથેનો એક અંદાજ કરીએ, તો આ આંકડો પંદરથી વીસ ગણો વધું થવાનો સંભવ છે. આમ આંકડાઓમાં આટલો મોટો તફાવત થવાના કારણો આ સર્વે પ્રક્રિયાના અભ્યાસથી સમજી શકાય તેમ છે.
ગુજરાત સરકારનો આ ઉમદા કાર્યક્રમ છે. છેલ્લા પાંચેક વર્ષથી આ નિયમિત રીતે થાય છે, તે સરકારી પ્રતિબદ્ધતાની નિશાની છે. આંકડાઓના એકત્રીકરણ Data Collection પછી માહિતી વિશ્લેષણ અને નિયંત્રણ માટેનું Software પણ વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્રે સારૂં તૈયાર કરાવેલ છે. તેમ છતાં ખાટલે મોટી ખોડ ક્યાં છે? તે શોધીને નિવારી શકીએ તો?  ગુજરાતનો બાળ માનવ વિકાસ - સૌનો સાથ સૌનો વિકાસ Human  Development જરૂરથી હાંસલ કરી શકીએ.
આ ઉમદા કાર્યક્રમના અમલીકરણ માટેનું આયોજન અને માર્ગદર્શન સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન SSA તરફથી થઈ રહ્યું છે. દરેક જિલ્લાના પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી, BRC, CRC અને આચાર્યશ્રીઓને આ કાર્યક્રમનો હેતુ, મહત્વ, રૂપરેખા તેમજ કાર્ય પદ્ધતિ વિષે પરિપત્રોથી જાણ કરવામાં આવે છે, ઓનલાઈન તાલીમ કરવામાં આવે છે, જરૂરી સાહિત્ય, સર્વે પત્રકોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. જે એક સરખી રીતે, નિશ્ર્ચિત રૂપે દર વર્ષે કરવામાં આવે છે. આથી આ કાર્યક્રમ સાથે સંકળાયેલા તમામને ખ્યાલ છે કે સુચના મુજબ આ કર્મકાંડ સમયસર કરી લેવાનો છે. 
આ કર્મકાંડની ગુણવત્તા કે તેના અનુસાંગિક કામ Follow up વિષે કોઈ પૂછપરછ કે છાનબીન થતી હોવાની જાણકારી કોઈપણ હિતધારકને નથી. તેથી આ વાર્ષિક Routine  કર્મકાંડ બની ગયો છે. જેના કારણે ઘણી મહેનત પછી પણ પરિણામમાં સરવાળે મીંડુ જેવી વાસ્તવિકતા છે. જો આ હકીકતમાં યથાર્થતા નથી અને કથિત અનુમાનો અયોગ્ય હોવાનું આ પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલ કોઈ સમજાવી શકે તો ઉપરોક્ત વિશ્લેષણ પરત સ્વીકાર કરવામાં સંકોચ નથી.
ગુજરાતના નવનિર્માણ માટે અત્યંત જરૂરી અને બાળ અધિકારોના ક્ષેત્રના આ મહાત્વાકાંક્ષી કાર્યક્રમમાં પાયાના સ્તરે Grassroot Level ત્રણ તબક્કા વિચારાયા છે. (૧) સર્વે સમિતિની રચના (૨) મેપીંગ (૩) સર્વેની કામગીરી. SSA તરફથી આ ત્રણેય તબક્કાના આયોજન માટેની માર્ગદર્શક નોંધ એકદમ સાદી અને સરળ છે. જે આ તબક્કાના સ્તરની કામગીરીમાં સામેલ પડકારો અને હિતધારકોની માનસિકતાને સમજવામાં અત્યંત નબળી છે. જેના કારણે ઈચ્છિત પરિણામ મેળવી શકાય તેમ નથી.  જો તેમાં થોડુંક વધારે Micro Planning અને Cross Verification with Stakeholder Participation ઉમેરવામાં આવે તો, પરિણામ મળવાની સંભાવના વધી શકે તેમ છે. આ માટેના પ્રયાસો નાગરિક સમાજે અને પ્રભાવશાળી કેળવણીકારોએ proactively કરવા જોઈએ, તેમજ સરકારી તંત્રે તેને positively આવકારવા જોઈએ.
---
*ગણતર સંસ્થા 

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

हिंदी आलोचना जैसे पिछड़ चुके अनुशासन की जगह हिंदी वैचारिकी का विकास जरूरी

- प्रमोद रंजन*   भारतीय राजनीति में सांप्रदायिक व प्रतिक्रियावादी ताकतों को सत्ता तक पहुंचाने में हिंदी पट्टी का सबसे बड़ा योगदान है। इसका मुख्य कारण हिंदी-पट्टी में कार्यरत समाजवादी व जनपक्षधर हिरावल दस्ते का विचारहीन, अनैतिक और  प्रतिक्रियावादी होते जाना है। अगर हम उपरोक्त बातों को स्वीकार करते हैं, तो कुछ रोचक निष्कर्ष निकलते हैं। हिंदी-जनता और उसके हिरावल दस्ते को विचारहीन और प्रतिक्रियावादी बनने से रोकने की मुख्य ज़िम्मेदारी किसकी थी?

ગુજરાતના સ્થાપના દિવસે યાદ કરીએ ભારતના વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગુજરાતી પુરાતત્વવિદ્ ને

- ગૌરાંગ જાની*  આજે કોઈ ગુજરાતી એ કલ્પના પણ ન કરી શકે કે વર્ષ ૧૮૩૯ માં જૂનાગઢમાં જન્મેલા એક ગુજરાતી વિશ્વ પ્રસિદ્ધ બની શકે! પણ આપણે એ ગુજરાતીને કદાચ વિસરી ગયા છીએ જેમણે ગિરનારના અશોક શિલાલેખને દોઢસો વર્ષ પૂર્વે ઉકેલી આપ્યો.આ વિદ્વાન એટલે ભગવાનલાલ ઈન્દ્રજી. ૭ નવેમ્બર, ૧૮૩૯ ના દિવસે જૂનાગઢના પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. જૂનાગઢના એ સમયે અંગ્રેજી શિક્ષણની સગવડ ન હોવાને કારણે તેમને અંગ્રેજી ભાષાનું જ્ઞાન ન હતું પણ પાછળથી તેમણે ખપ પૂરતું અંગ્રેજી જાણી લીધું હતું.

Under Modi, democracy is regressing and economy is also growing slowly

By Avyaan Sharma*   India is "the largest democracy in the world", but now its democracy is regressing and its economy is also growing slowly. What has PM Modi's ten years in power brought us? Unemployment remains high. Joblessness is particularly high among India's youth - with those aged 15 to 29 making up a staggering 83% of all unemployed people in India, according to the "India Employment Report 2024", published last month by the International Labour Organisation (ILO) and the Institute of Human Development (IHD). The BJP-led government did not provide jobs to two crore youth in a year as was promised by Modi in the run up to the 2014 general elections.

नफरती बातें: मुसलमानों में असुरक्षा का भाव बढ़ रहा है, वे अपने मोहल्लों में सिमट रहे हैं

- राम पुनियानी*  भारत पर पिछले 10 सालों से हिन्दू राष्ट्रवादी भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) राज कर रही है. भाजपा आरएसएस परिवार की सदस्य है और आरएसएस का लक्ष्य है हिन्दू राष्ट्र का निर्माण. आरएसएस से जुड़ी सैंकड़ों संस्थाएँ हैं. उसके लाखों, बल्कि शायद, करोड़ों स्वयंसेवक हैं. इसके अलावा कई हजार वरिष्ठ कार्यकर्ता हैं जिन्हें प्रचारक कहा जाता है. भाजपा के सत्ता में आने के बाद से आरएसएस दुगनी गति से हिन्दू राष्ट्र के निर्माण के अपने एजेण्डे को पूरा करने में जुट गया है. यदि भाजपा को चुनावों में लगातार सफलता हासिल हो रही है तो उसका कारण है देश में साम्प्रदायिकता और साम्प्रदायिक मुद्दों का बढ़ता बोलबाला. इनमें से कुछ हैं राम मंदिर, गौमांस और गोवध एवं लव जिहाद. 

Laxmanpur Bathe massacre: Perfect example of proto-fascist Brahmanical social order

By Harsh Thakor  The massacre at Laxmanpur-Bathe of Jehanabad in Bihar on the night of 1 December in 1997 was a landmark event with distinguishing features .The genocide rightly shook the conscience of the nation in the 50th year of Indian independence. The scale of the carnage was unparalleled in any caste massacre. It was a perfect manifestation of how in essence the so called neo-liberal state was in essence most autocratic. 

रैंकिंग: अधिकांश भारतीय विश्वविद्यालयों का स्तर बहुत गिरा, इस साल भी यह गिरवाट जारी

- प्रमोद रंजन*  अप्रैल, 2024 में भारतीय विश्वविद्यालयों की अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर उच्च रैंकिंग की चर्चा रही। मीडिया ने इसका उत्सव मनाया। लेकिन स्थिति इसके विपरीत है। वैश्विक विश्वविद्यालय रैंकिग में अच्छा स्थान मिलने की खबरें, कुछ संस्थानों को इक्का-दुक्का विषयों में मिले रैंक के आधार पर चुनिंदा ढंग से प्रकाशित की गईं थीं। वास्तविकता यह है कि हाल के वर्षों में हमारे अधिकांश विश्वविद्यालयों का स्तर बहुत गिर गया है। इस साल भी यह गिरवाट जारी रही है।

प्राचीन भारत के लोकायत संप्रदाय ने कुछ परजीवियों की खूब खबर ली: प्रमुख प्रस्थापनायें

- राणा सिंह   भारत में परजीवियों का एक विशाल समूह है जो बोलता है कि “सब कुछ माया है”,  लेकिन व्यवहार में यह समूह सारी जिंदगी इसी “माया” के पीछे पागल रहता है।  प्राचीन भारत के लोकायत संप्रदाय ने इन परजीवियों की खूब खबर ली थी।

नोएडा में मैन्युअल स्कैवेंजर्स की मौत: परिवारों को मुआवजा नहीं, प्राधिकरण ने एफआईआर नहीं की

- अरुण खोटे, संजीव कुमार*  गत एक सप्ताह में, उत्तर प्रदेश में सीवर/सेप्टि क टैंक सफाई कर्मियों की सफाई के दौरान सेप्टिक टैंक में मौत। 2 मई, 2024 को, लखनऊ के वज़ीरगजं क्षेत्र में एक सेवर लाइन की सफाई करते समय शोब्रान यादव, 56, और उनके पत्रु सशुील यादव, 28, घटुन से हुई मौत। एक और घटना 3 मई 2024 को नोएडा, सेक्टर 26 में एक घर में सेप्टि क टैंक को सफाई करते समय दो सफाई कर्मचर्मारी नूनी मडंल, 36 और कोकन मडंल जिसे तपन मडंल के नाम से जानते हैं, की मौत हो गई। ये सफाई कर्मचर्मारी बंगाल के मालदा जिले के निवासी थे और नोएडा सेक्टर 9 में रहते थे। कोकन मडंल अपनी पत्नी अनीता मडंल के साथ रहते थे। इनके तीन स्कूल जाने वाले बच्चे हैं जो बंगाल में रहते हैं। नूनी मडंल अपनी पत्नी लिलिका मडंल और अपने पत्रु सजुान के साथ किराए पर झग्गी में रहते थे। वे दैनिक मजदरूी और सफाई कर्मचर्मारी के रूप में काम करते थे।

दाँव उल्टा पड़ा: राहुल गांधी के रूप में हम एक साधारण इंसान को नायक होते देख रहे हैं

-  अमिता नीरव  संघ औऱ बीजेपी ने राहुल गाँधी पर जो सोचकर ‘इन्वेस्ट’ किया था, उसके परिणाम गंभीर रूप से नुकसानदेह आ रहे हैं। ये थोड़ी अटपटी बात लग सकती है, लेकिन सोचिएगा कि संघ और बीजेपी ने राहुल गाँधी को जितना गंभीरता से लिया, उनकी संभावनाओं को लेकर वे जितना श्योर थे, उतना तो खुद राहुल और कांग्रेस भी नहीं थी।

बिहार के ऐतिहासिक विक्रमशिला विश्वविद्यालय के खंडहरों की परिक्रमा का रोमांचक अवसर

- सुमन्त शरण  कुछ दिन पहले एक सुदूर ग्रामीण अंचल (पीरपैंती)  से तकरीबन डेढ़-दो घंटे की दूरी पर अवस्थित ऐतिहासिक बौद्ध विक्रमशिला विश्वविद्यालय (के अवशेषों) की परिक्रमा का अवसर मिला। विक्रमशीला विश्वविद्यालय की स्थापना पाल वंश के राजा धर्मपाल ने की थी। 8वीं शताब्दी से 12वीं शताब्दी के अंत तक यह विश्वविद्यालय भारत के प्रमुख शिक्षा केंद्रों में से एक हुआ करता था। कहा जाता है कि यह अपने कुछेक अत्यंत अनूठे नवाचार के चलते उस समय नालंदा विश्वविद्यालय का सबसे बड़ा प्रतिस्पर्धी था। हालांकि, मान्यता यह भी है कि अल्प अवधि के लिए दोनों विश्वविद्यालय के बीच शिक्षण एवं प्रबंधन के क्षेत्रों में घनिष्ठ पारस्परिक संबंध एवं शिक्षकों के आदान-प्रदान का सिलसिला भी रहा था। यह विश्वविद्यालय तंत्रशास्त्र की पढ़ाई के लिए सबसे ज्यादा विख्यात था। इस विषय का एक सबसे विख्यात छात्र अतीसा दीपनकरा था, जो बाद में तिब्बत जाकर बौद्ध हो गया। इसके प्रथम कुलपति ज्ञान अतिस थे।