सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

ગુજરાતના સ્થાપના દિવસે યાદ કરીએ ભારતના વિશ્વપ્રસિદ્ધ ગુજરાતી પુરાતત્વવિદ્ ને

- ગૌરાંગ જાની* 
આજે કોઈ ગુજરાતી એ કલ્પના પણ ન કરી શકે કે વર્ષ ૧૮૩૯ માં જૂનાગઢમાં જન્મેલા એક ગુજરાતી વિશ્વ પ્રસિદ્ધ બની શકે! પણ આપણે એ ગુજરાતીને કદાચ વિસરી ગયા છીએ જેમણે ગિરનારના અશોક શિલાલેખને દોઢસો વર્ષ પૂર્વે ઉકેલી આપ્યો.આ વિદ્વાન એટલે ભગવાનલાલ ઈન્દ્રજી. ૭ નવેમ્બર, ૧૮૩૯ ના દિવસે જૂનાગઢના પ્રશ્નોરા નાગર બ્રાહ્મણ પરિવારમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. જૂનાગઢના એ સમયે અંગ્રેજી શિક્ષણની સગવડ ન હોવાને કારણે તેમને અંગ્રેજી ભાષાનું જ્ઞાન ન હતું પણ પાછળથી તેમણે ખપ પૂરતું અંગ્રેજી જાણી લીધું હતું.
પાઠશાળામાં પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને પિતા ઈન્દ્રજી ઠાકર પાસે સંસ્કૃતનું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું. પણ સાથે ગીરનારની તળેટીમાં ઉછરેલા આ કિશોરને અશોકનો શિલાલેખ ઉકેલવાની ઈચ્છા જાગી અને એ વાસ્તવિક પણ બની. ગુજરાતી વિશ્વકોશ પ્રમાણે જેમ્સ પ્રિન્સેપે અશોકના શિલાલેખની નકલ સૌરાષ્ટ્રના એ સમયના પોલિટિકલ એજન્ટ કર્નલ લેંગ્ પાસેથી મેળવી. એના આધારે તેમણે પ્રાચીન બ્રાહ્મી લિપિના મૂળાક્ષરોની સૂચિ પોતાના જર્નલમાં છપાવી.ભગવાનલાલે જૂનાગઢના મણિશંકર કીકાણી પાસેથી ૧૮૫૪ માં તેની નકલ મેળવી. તેની મદદથી ગિરનારનો શિલાલેખ ઉકેલ્યો.
એ કે ફોર્બ્સ કાઠિયાવાડના પોલિટિકલ એજન્ટ થયા ત્યારે તેમણે ભગવાનલાલની જૂના શિલાલેખો જાણનાર અને ઉકલનાર તરીકેની પ્રતિભાથી પ્રભાવિત થઈ તેમણે તેમનો મેળાપ ડોકટર ભાઉ દાજી સાથે કરાવ્યો .ભગવાનલાલને ભાઉ દાજીએ મુંબઈ આમંત્રિત કર્યા અને વર્ષ ૧૮૬૧ માં  ભગવાનલાલ ગીરનાર રુદ્રદામાના તથા સ્કંદગુપ્તના શીલાલેખોના પોતાના ઉકેલો તથા ક્ષત્રપોના સાહીઠ અપ્રાપ્ય સિક્કા પોતાની સાથે મુંબઈ લઈ ગયા.ડો ભાઉ  દાજીની ભલામણથી રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીના પ્રમુખ એચ ન્યૂટને ગિરનારના શિલાલેખોનું સંશોધન ભગવાનલાલના ઋણસ્વીકાર સાથે સોસાયટીના સામયિકમાં પ્રકાશિત કરી.વર્ષ ૧૮૬૨ માં તેઓ કાયમ માટે મુંબઈમાં સ્થાઈ થયા. જૂનાગઢના નવાબે પ્રતિ માસ ૨૦૦ રૂપિયાના પગારે તેઓને પુરાતત્વના સંશોધન કરવાની વ્યવસ્થા કરી આપી હતી.
 અજંતાની ગુફાઓમાંના ચિત્રો તથા લેખોની નકલો કરી ભગવાનલાલે તેને વિશ્વ સમક્ષ મૂક્યા. નાસિક, કાર્લા, ભાજા, બેડસા, નાના ઘાટ વગેરેના લેખ ઉકેલ્યા. જેસલમેરના જૈન ધર્મના દુર્લભ ગ્રંથોની નકલો કરી .ઓમકારેશ્વર થી શરુ કરી ઉજજૈન અને ઉત્તર ભારતમાં તેમજ બલુચિસ્તાન, તિબેટ અને છેક નેપાળ સુધી મહિનાઓ સુધી તેઓ ફર્યા અને ત્યાંના મંદિર ,સ્તંભો ના ફોટા લઈ જૂના લેખોની નકલ કરી. તે વિશેના લેખો હરિલાલ માધવજી ભટ્ટે 'પુરાતત્વ' સામયિકમાં પ્રકાશિત કર્યા.તેમનું આગવું પ્રદાન નેપાળના સમાજજીવનના  નિરીક્ષણો છે .ત્યાંનો ઇતિહાસ અને સમાજજીવન વિશેના ગુજરાતી લખાણો જર્મન વિદ્વાન ડો બુહલરે અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરી પ્રકાશિત કર્યા.
 રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીની મુંબઈ શાખાએ તેમને વર્ષ ૧૮૭૭ માં માનદ સભ્ય બનાવ્યા .લંડન યુનિવર્સિટીએ વર્ષ ૧૮૮૪ માં તેમને ડોકટર ઓફ લિટરેચર ની.પદવીથી નવાજ્યા હતા. બ્રિટિશ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીએ તેમને આજીવન સભ્યપદ આપી સન્માનિત કર્યા .વીરચંદ ધરમસેએ વર્ષ ૨૦૧૨ માં આ મહાન ગુજરાતીના જીવન વિશે પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું. 'Bhgvanlal Indrji (1839- 88) The First Indian Archaeologist'  આ પુસ્તક ગુજરાતીમાં પણ પ્રકાશિત થયું છે.
પંડિત ભગવાનલાલ  માત્ર પુરાતત્વના અભ્યાસી ન હતા પણ એ સમયના ગુજરાત અને ભારતના સમાજ વિશે પણ લખતા અને તે પણ સુધારાવાદી દ્રષ્ટિકોણથી. વર્ષ ૧૯૩૪ માં ગુજરાત વિદ્યાસભા દ્વારા નવલરામ ત્રિવેદી લિખિત પુસ્તક "સમાજ સુધારાનું રેખાદર્શન" પ્રકાશિત થયું.આ પુસ્તકમાં લેખકે ભગવાંનલાલના કેટલાક સામાજીક નિરીક્ષણો ટાંકે છે. તે અહી રજુ કરું છું:
  "થોડાં વર્ષો પહેલાં (હિન્દુઓ) જ્યારે મુસલમાનો પાસેથી જલેબી અને ઢોકળાં (નાનખટાઇ) શીખ્યાં ત્યારે તે ખાદ્ય ઘણું અપવિત્ર અને ભ્રષ્ટ ગણાતું હતું .પણ આ મીઠું લાગવાથી હવે તો દેવતાના ભોગમાં મુખ્ય વસ્તુ જલેબી ને ઢોકળાં થઈ પડ્યાં છે. તેમ જ હાલના પાંઉ બિસ્કુટ ખાનારા વટલેલ ગણાય છે(તે) સાથે બેસશે."
 "ગુજરાત અને કાઠીયાવાડના લોકો વિધવાઓ કાળા રંગના લૂગડાં પહેરવાં એ તેમનો યોગ્ય પોષાક ગણે છે.પણ.મહારાષ્ટ્રના લોકો તેથી ઊલટું જ માને છે.કાળો પોષાક એ તેઓ સૌભાગ્યવતીનું ચિહ્ન માને છે  બીજો રંગ તેઓની વિધવા પહેરશે પણ કાળો કદી પહેરશે નહી."
---
*સૌજન્ય: ફેસબુક 

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

ધર્મગુરુઓ વીવીઆઇપીની જેમ વર્તે અને ફાઇવસ્ટાર સવલતો ભોગવે, ભક્તોને આ સમજણ કેમ નથી?

- તૃપ્તિ શેઠ*  અમર ઉજાલાના રિપોર્ટ પ્રમાણે સત્સંગ પૂર્ણ થયાં પછી લગભગ 50 હજાર અનુયાયીઓ જવા માટે ઊભા થયાં પરંતુ બાબાના સેવકોએ બાબાના કાફલાને બહાર કાઢવા માટે  લાંબો સમય સમય સુધી ભીડ ગરમી અને ભેજમાં ઊભા રહયાં. ગરમી, ભેજ અને ભીડમાં ગુંગળામણને કારણે અનુયાયીઓ બેભાન થઈ ગયાં અને નીચે પડ્યાં ; સેવકોના ગયાં પછી અનુયાયીઓએ બહાર નીકળવા માટે નાસભાગ મચી અને 127 લોકો મૃત્યુ પામ્યા. (Reason For Hathras Accident Stampede Occurred While Taking Out Baba Convoy Sevadars Stopped 50 Thousand Follow - Amar Ujala Hindi News Live - हाथरस हादसे की वजह:बाबा के काफिले को निकालने के चक्कर में मची भगदड़, सेवादारों ने रोक दिए थे 50 हजार अनुयायी). 

હિન્દુરાષ્ટ્રનું કન્સ્ટ્રક્શન કરવું હોય તો લાખો મજૂર રાખવા પડે. એ મજૂરોને પાળવા પોષવા પ્રચારકો રાખવા પડે

- કવિ અનિલ જોશી  ભારતીય સંસ્કૃતિને હિન્દુરાષ્ટ્ર બનાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ જે સંગઠને લીધો છે તેની પાસે કોઇ રોડમેપ નથી.ભારતીય સંસ્કૃતિનું જ્ઞાન નથી  વેદ ઉપનિષદ કે ધર્મગ્રંથોનો અભ્યાસ નથી  ફક્ત "જયશ્રી રામ" ના નારાઓ છાશવારે લગાવતા અંધભક્ત મજૂરોની ફોજ છે. બહુ દેખીતું સત્ય છે કે હિન્દુરાષ્ટ્રનું કન્સ્ટ્રક્શન કરવું હોય તો લાખો મજૂર રાખવા પડે છે. એ મજૂરોને પાળવા પોષવા પડે છે પ્રચારકો રાખવા પડે છે. ટીવી ચેનલો ખરીદવી પડે છે. મસ્જિદો તોડવી પડેછે  મૂર્ખ લોકોને ભરમાવે એવા તાયફા કરવા પડે છે ધાર્મિક પ્રદૂષણ સર્જવું પડેછે  વધુ પડતા ધાર્મિક પ્રદુષણથી પણ સેક્સ ક્રાઈમ વધે છે. આપણે સંત -મહંતો અને ધર્મગુરુઓના સેક્સ- કૌભાંડો નજરે જોયા છે.

જીકાસ પોર્ટલ: બે લાખ વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ પાસેથી કરોડો રૂપિયા ખંખેરી લેવામાં આવ્યા

- હેમંતકુમાર શાહ  AIDSO દ્વારા ગુજરાત યુનિ. પાસે વરસતા વરસાદમાં ધરણાં યોજાયાં. તેમાં આપેલા ટૂંકા પ્રવચનના મહત્ત્વના મુદ્દા: (૧) પહેલાં દસ કે વીસ રૂપિયાનું ફોર્મ કોલેજમાં ભરીને વિદ્યાર્થીને પ્રવેશ મળતો હતો. હવે ₹ ૩૦૦ ભરીને જીકાસ પોર્ટલ પર ફોર્મ ભરવું પડે. તેને માટે સાયબર કાફેમાં પણ જવું પડે અને ત્યાં પણ ૨૦૦થી ૫૦૦ ₹ ખર્ચવા પડે. ક્યાંક તો ₹ ૧૦૦૦ પણ. આમ, આશરે બે લાખ વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ પાસેથી કરોડો રૂપિયા ખંખેરી લેવામાં આવ્યા. (૨) નવમી મેના રોજ બારમા ધોરણનું બોર્ડનું પરિણામ જાહેર થઈ ગયું અને હજુ બે મહિના પછી પણ સરકારી અને ગ્રાન્ટેડ કોલેજોમાં પ્રવેશનાં ઠેકાણાં નથી. પ્રવેશ પ્રક્રિયા પતે ક્યારે અને ભણવાનું અને ભણાવવાનું શરૂ થાય ક્યારે?  (૩) ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ ભરચક કરવા માટે જ સરકારે આ જીકાસ નામનો ધંધો શરૂ કર્યો છે. એ ઉદ્દેશ પાર પડી ગયો. વાલીઓને પોસાય કે ન પોસાય એની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.  (૪) શાળા પ્રવેશોત્સવ અને પતંગોત્સવમાં કોઈ ફેર નથી. બીજામાં પતંગ ઊડે અને પહેલામાં વિદ્યાર્થી ઉડ્યા કરે. વિદ્યાર્થીઓ શાળામાં આવ્યા પછી ટકતા કેમ નથી એ ખરો મોટો સવાલ છે.  (૫) પહેલા ધોરણમાં

भाजपा अपने आप को आपातकाल के प्रतिरोध का नायक सिद्ध करना चाहती हैं. सच क्या है?

- राम पुनियानी*  लोकसभा अध्यक्ष ओम बिरला तरह-तरह के विवादों के घेरे में रहे हैं. हाल में लोकसभा अध्यक्ष बतौर अपने दूसरे कार्यकाल में पदभार ग्रहण करने के तुरंत बाद उन्होंने आपातकाल के विरुद्ध एक प्रस्ताव प्रस्तुत किया. आपातकाल तत्कालीन प्रधानमंत्री इंदिरा गाँधी द्वारा 1975 में लगाया गया था. इसकी पृष्ठभूमि में था जयप्रकाश नारायण (जेपी) के नेतृत्व में चल रहा संपूर्ण क्रांति आन्दोलन.

ડિજિટલ સ્પર્ધા કાયદો: સ્થાનિક પરિબળોને ધ્યાનમાં લીધા વિના EU માંથી ભારતમાં નિયમનકારી માળખું લાવવામાં આવી રહ્યું છે

- હરીનેશ પંડ્યા  ડિજિટલ સ્પર્ધા કાયદો (CDCL) આવી રહ્યો છે.  શું છે, ડિજિટલ સ્પર્ધા કાયદો (CDCL)? ફેબ્રુઆરી 2023 માં, કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલય (MCA) એ ડિજિટલ બજારોમાં સ્પર્ધા પર અલગ કાયદાની જરૂરિયાતની તપાસ કરવા માટે ડિજિટલ સ્પર્ધા કાયદા (CDCL) પર એક સમિતિની રચના કરી. CDCL એ એક વર્ષ સુધી આ મુદ્દા પર વિચાર-વિમર્શ કર્યો અને નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે કોમ્પિટિશન એક્ટ, 2002 હેઠળ વર્તમાન એક્સ-પોસ્ટ ફ્રેમવર્કને એક્સ-એન્ટ ફ્રેમવર્ક સાથે પૂરક બનાવવાની જરૂર છે. તેણે ડિજિટલ કોમ્પિટિશન બિલના ડ્રાફ્ટમાં આ ભૂતપૂર્વ માળખું મૂક્યું હતું.

આનંદી સંગઠનના સ્થાપના દિન અને સર્જક સરૂપ ધ્રુવના જન્મદિનની સહિયારી ઉજવણીની સાંજ

- સંજય સ્વાતિ ભાવે  આદિવાસી અને ગ્રામીણ વંચિત મહિલા સશક્તિકરણ માટે અનેક દિશામાં કાર્યરત દેવગઢ બારીયાની સંસ્થા ‘આનંદી’ ત્રીસમા વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો.તે દિવસે પ્રખર નારીવાદી કર્મશીલ ગુજરાતી સર્જક સરૂપ ધ્રુવે સિત્યોતેરમા વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો. ‘આનંદી’એ પોતાના સ્થાપના દિન અને સરૂપબહેનના જન્મદિનની ઉજવણી 19 જૂનના બુધવારે સાંજે ગુજરાત વિદ્યાપીઠના આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ કેન્દ્રના પરિસરમાં ઉત્સાહ અને આનંદપૂર્વક કરી. પ્રગતિશીલતા નવરચનાના પગલે ચાલવામાં ટકી રહેવું પણ મુશ્કેલ બની ગયું હોય તેવા માહોલમાં ‘આનંદી’એ દેવગઢ બારીયા જેવા અભાવગ્રસ્ત વિસ્તારમાં, પ્રસિદ્ધીથી દૂર રહીને અસરકારક કામગીરી બજાવી છે. સંસ્થાને સ્ત્રીવાદનું વૈચારિક બળ સરૂપબહેનની કવિતાઓ તેમ જ તેમનાં ગીતો અને નાટકોમાંથી મળતું રહ્યું છે. તેઓ સાંસ્કૃતિક કર્મશીલ હિરેન ગાંધીની સાથે આનંદીની તાલીમ-શિબિરોમાં માર્ગદર્શક પણ રહ્યાં છે. સંસ્થાના સ્થાપના દિનની ઉજવણીના અવસરે સરૂપબહેનનું તેમના જન્મદિન નિમિત્તે અભિવાદન કરવામાં આનંદીના પક્ષે કૃતજ્ઞતા અને સ્ત્રીવાદી વિમર્શમાં સર્જકના પ્રદાનની સ્વીકૃતિ ac

એમનું કાર્ય: મુખ્ય સચિવની પાંખો કાપી ગેરકાયદેસર હોદ્દાનો ઉપયોગ કરી વ્યવસ્થાને કંટ્રોલ કરવો

- રમેશ વસાણ  મોદીજી 2014માં વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે તેમણે ગુજરાત ખાતે 1979 બેચના એક IAS અધિકારીની સૂબા તરીકે નિમણૂંક કરી હતી ! તેનું નામ છે કે. કૈલાસનાથન. તેમનું કામ હતું મુખ્યમંત્રી/ ચીફ સેક્રેટરી ઉપર દેખરેખ રાખવાનું ! તેમને ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીના Chief Principal Secretaryનો હોદ્દો આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓ ઓગસ્ટ 2006થી એપ્રિલ 2008 સુધી મુખ્યમંત્રી મોદીના અગ્ર સચિવ તરીકે હતા. વર્ષ 2013માં વય મર્યાદાના કારણે નિવૃત થયા હતા પરંતુ ત્યારબાદ સતત 11 વર્ષ સુધી કરાર આધારિત આ હોદ્દા પર ચીટકાવીને રાખવામાં આવ્યા હતા. 30 જૂન 2024ના રોજ તેમનો છેલ્લો દિવસ હતો. કેટલાંય કાળા કામોના સાક્ષી છે આ સૂબાજી ! એટલે મોદીજી તેમને યોગ્ય જગ્યાએ ગોઠવશે !