सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

આપણે જેને ભક્તિ માનીએ છીએ તે તો નાથજીના માનવા મુજબ બહુધા દંભ જ હોય છે

- કિશોરભાઈ ઠાકર* 

પુસ્તક: વિચારદર્શન
પ્રકાર: તત્વજ્ઞાન અથવા તો વાચકો નક્કી કરે તે
લેખક :કેદારનાથજી
અનુવાદ: રમણલાલ મોદી
નવજીવન પ્રકાશન
પાના: 294
પહેલી આવૃતિનું ચોથું પુનર્મુદ્રણ :2008
કિંમત: પચાસ રૂપિયા

જેમણે 'વિવેક અને સાધના’ નામનું પુસ્તક વાંચ્યું નહિ હોય તેમને માટે આ લેખક કેદારાનાથજી અજાણ્યા હશે. તેમનો જન્મ 1884માં થયેલો આથી 1905ની “બંગભંગ’ ની ચળવળ વખતે યુવાન હતા અને રાષ્ટ્રભાવનાથી રંગાઇ ગયા હતા. સરકાર સામે હિંસક પ્રવૃતિ પણ કરેલી અને પછીથી કદાચ ગાંધીજીની અસરમાં છોડી દીધેલી. સાબરમતી આશ્રમમાં અવારનવાર ગાંધીજી સાથે રહેવા પણ આવતા.
દેશસેવાનો આદર્શ હંમેશા રાખીને મુખ્ય કાર્ય તો આધ્યાત્મિક માર્ગમાં સત્યશોધક તરીકેનું જ રહ્યું. આમ કરતા રહીને કેટલાક પ્રવચનો આપેલા, ઉપરાંત જિજ્ઞાસુઓ સાથે પ્રત્યક્ષ કે પત્ર દ્વારા સંવાદ પણ કરેલા. એ વખતે તેમણે મરાઠીમાં વ્યક્ત કરેલા વિચારોને ગ્રંથબદ્ધ કરેલા. રમણભાઈ મોદીએ ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરીને ‘વિચાદર્શન' નામાના પુસ્તકમાં મૂક્યા છે. હવે કરીએ પુસ્તકની જ વાત.
આપણે બધાં ઇશ્વર પ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી, પરંપરાગત સંસ્કારથી કે જિજ્ઞાસાથી કોઈને કોઈ આધ્યાત્મિક માર્ગે ડગલા તો માંડતા જ હોઈએ છીએ. કેટલાક થોડા આગળ વધે છે અને આધ્યાત્મિક્તાનાં ઊંડાણ અને ગુંચવણોને કારણે બૌદ્ધિક તર્ક કરવાની અશક્તિ કે અનિચ્છાથી કોઇ સંપ્રદાય વિશેષમાં સમર્પિત થઈ જાય છે, તેમાંના મોટેભાગના તો જે તે સંપ્રદાયમાં સૂચવાયેલા કર્મકાંડોમાં સરી પડે છે. કેટલાક તેમાં થોડા ડગલા ભર્યા પછી જ્યાં અને ત્યાં સ્થિર થઈ જાય છે તો બીજાં કેટલાક આધ્યાત્મિક માર્ગ કે ઇશ્વરનું અસ્તિત્વ તર્કસંગત ન લાગતા શરૂઆતથી જ કે તેમાં થોડાઘણા આગળ વધ્યા પછી પાછા ફરીને નાસ્તિક બની જાય છે.
એક સમૂહ એવો પણ છે કે ધર્મ કે ઇશ્વર બાબતે તટસ્થ કે ઉદાસીન છે. પરંતુ સવાલો તો દરેકના ઊભા જ હોય છે. આ દરેકના સવાલોના જવાબ કાંઈક અંશે આ પુસ્તકમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે, ઇતિ મે મતિ
કેદારનાથજીને વાંચતા તેઓ દંતાલીવાળા સચ્ચિદાનંદ સ્વામીના પૂર્વસૂરી ભાસે છે. પરંતુ કેદારનાથજીનું ચિંતન વધારે ગહન છતાં સરળ અને નમ્ર તેમજ ખુલ્લાં મનનું છે. કોઈ ધર્મ કે સંપ્રદાય કે શાસ્ત્ર માટે તેમને નથી પક્ષપાત કે નથી પૂર્વગ્રહ. તેમનું ચિંતન મૌલિક છે પરંતુ માત્ર દિમાગની કસરતથી નિપજ્યું નથી, તેની પાછળ તેમના અનુભવ અને સાધનાનો નિચોડ છે. તેમના વિચારો જાણવા પુસ્તક જ વાંચવું રહ્યું. છતાં તેની કે‌ન્દ્રવર્તી વાત જેવી પણ હું સમજ્યો છું તેવી અહીં કહેવા પ્રયત્ન કરું છું.
નાથજી (પછીથી તેઓ કેવળ ‘નાથજી’ તરીકે જ ઓળખાતા) ધ્યાન, મૌન કે ચિતવૃતિ પર કાબૂ રાખવાની વાતનો ઇ‌ન્કાર કરતા નથી. પરંતુ પોતાના અનુભવને આધારે સમજાવે છે કે ઘણી વાર ધ્યાન કે સમાધિ થવા એ આપણા ભ્રમ માત્ર હોય છે. એ જ રીતે ચિત્તવૃતિ પરનો કાબૂ તો ક્ષણિક જ હોય છે. માનો કે આ બધું આપણે પ્રાપ્ત કર્યું તો પણ નાથજીના કહેવા મુજબ આપણામાં ક્ષમા, મૈત્રી, પ્રમણિકતા, પરોપકારવૃતિ, રાષ્ટ્રભક્તિ સહિતની સામુદાયિક હિતની ભાવના, પ્રાણી માત્ર પ્રત્યે સમભાવ વગેરે જેવા સદગુણોનો પાદુર્ભાવ ના થાય તો ધ્યાન, સમાધિ, ભક્તિ કે આત્મજ્ઞાન વ્યર્થ છે.
આપણે જેને ભક્તિ માનીએ છીએ તે તો નાથજીના માનવા મુજબ બહુધા દંભ જ હોય છે. જેમાં સદગુણોનો વિકાસ કરવાનો ઉદ્દેશ નથી હોતો એવા ઈશ્વરપ્રાપ્તિના પ્રયાસો દંભમાં જ પરિણમે છે અને તેથી જ આપણે ત્યાં દંભનો પ્રભાવ અને નૈતિકતાનો અભાવ વિશેષ છે. નાથજી તેમનો પક્ષ આપણને સરળતાથી ગળે ઉતરે એવા તર્ક અને ઉદાહરણો આપીને સમજાવે છે.
આટલા સંક્ષેપમાં પુસ્તકનું હાર્દ સમજાવી શકાય તેમ નથી આથી જિજ્ઞાસુએ આ પુસ્તક તો વાંચવું જ રહ્યું ઉપરાંત ‘વિવેક અને સાધના’ પણ અવશ્ય વાંચવું એવી ભલામણ હું કરું છું (ગાંધીવાદી અને સમૂળી ક્રાંતિ જેવું ચિંતનસભર પુસ્તક લખનાર શ્રી કિશોરલાલ મશરૂવાળાના મનનું આધ્યાત્મિક બાબતે સમાધાન ‘વિવેક અને સાધના’ દ્વારા થયેલું).
---
*સ્રોત: ફેસબુક

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

सागर में दलित युवाओं की हत्या, उनके परिवारों के साथ प्रताड़ना: दखल के बाद भी कितना न्याय?

- एड. मोहन दीक्षित व अन्य*  नागरिक दल द्वारा एक जांच रिपोर्ट... अगस्त 2023 में सागर जिले के बरौदिया नौनागिर गाँव में 18 वर्षीय दलित युवक नितिन अहिरवार की दबंगों द्वारा बर्बर हत्या और उसकी माँ और बहन पर हमले का मामला सामने आया था । मात्र 9 महीने बाद, नितिन के चाचा, और प्रकरण में एक मुख्य गवाह, राजेन्द्र अहिरवार, पर हिंसक हमला कर उनकी हत्या की गई । 

અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ વિશે: ભારોભાર અપરકાસ્ટ બાયસ, અપ્રમાણિક અરીસો

- ભાવેશ બારીયા   ‘અમદાવાદ ઇતિહાસ અને અનુસંધાન’ (1930-2013)ના સંપાદકો ડો. ભારતી શેલત અને ડો. રસેશ જમીનદાર છે. 532 પાનાના આ દળદાર ગ્રંથમાં અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ લેખમાં ડો. સોનલ ર. પંડ્યા લખે છે,  “22મી એપ્રિલ, 1986ના રોજ અનામત-વિરોધી આંદોલન સામે ચાલતાં તોફાનો સમયે ઉભી થયેલી રાજકીય ખટપટના પગલે ગુજરાત સમાચાર દૈનિકને આગ ચાંપવામાં આવી. તંત્રી-માલિકનો બચાવ થયો. આ બધાના ઘેરા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા, છતાં અંતે ગુજરાત સમાચાર વધુ મજબૂત બન્યું.”

कानूनी कार्रवाई है बाल विवाह के खात्मे की कुंजी: रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस: एंडिंग चाइल्ड मैरेज’

- जितेंद्र परमार*  अंतरराष्ट्रीय न्याय दिवस के अवसर पर इंडिया चाइल्ड प्रोटेक्शन के अध्ययन दल की रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस : एंडिंग चाइल्ड मैरेज’ ने बाल विवाह की रोकथाम में कानूनी कार्रवाइयों और अभियोजन की अहम भूमिका को उजागर किया है। असम और देश के बाकी हिस्सों से जुटाए गए आंकड़ों के अध्ययन के बाद तैयार की गई इस रिपोर्ट के नतीजे बताते हैं कि 2021-22 से 2023-24 के बीच असम के 20 जिलों में बाल विवाह के मामलों में 81 प्रतिशत की कमी आई है। नई दिल्ली में राष्ट्रीय बाल अधिकार संरक्षण आयोग (एनसीपीसीआर) के अध्यक्ष प्रियंक कानूनगो और बाल विवाह मुक्त भारत (सीएमएफआई) के संस्थापक और बाल अधिकार कार्यकर्ता भुवन ऋभु की मौजूदगी में बाल विवाह पीड़ितों द्वारा जारी की गई यह रिपोर्ट इस बात की ओर साफ संकेत करती है कि कानूनी कार्रवाई बाल विवाह के खात्मे के लिए सबसे प्रभावी औजार है। 

गौस खान की वीरता और बलिदान 1857 के विद्रोह की स्वतंत्रता की भावना और भारतीय सैनिकों के साहस का प्रतीक

- मुबीन ख़ान  गुलाम गौस खान रानी लक्ष्मीबाई की सेना में एक कुशल तोपची और एक वफादार सिपाही थे। वे अपनी अद्भुत तोप चलाने की कला और 1857 के विद्रोह में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में अपने शौर्य के लिए जाने जाते हैं।  गौस खान का जन्म झांसी के पास कैरार नगर में हुआ था। उनके परिवार का इस क्षेत्र में लंबा इतिहास रहा है। गौस खान ने युवावस्था में ही तोप चलाने का प्रशिक्षण प्राप्त कर लिया था और झांसी के राजा, श्रीमंत रघुनाथ राव की सेना में तोपची के रूप में भर्ती हुए। रानी लक्ष्मीबाई के शासनकाल में, गौस खान उनकी सेना में शामिल हो गए और जल्दी ही अपनी वीरता और कौशल के लिए ख्याति प्राप्त कर ली। 1857 के विद्रोह के दौरान, गौस खान रानी लक्ष्मीबाई के सबसे भरोसेमंद सिपाहियों में से एक बन गए। उन्होंने रानी के सैन्य अभियानों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, विशेष रूप से तोपखाने के संचालन में। गौस खान की अचूक निशानाबाजी और रणनीतिक कौशल ने अंग्रेजी सेना को भारी नुकसान पहुंचाया।  3 अप्रैल 1858 को, गौस खान अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में वीरगति प्राप्त कर गए। उनकी शहादत ने झांसी की रानी और उनके सैनिकों का म

FCRA: असहमति पर चोट के अपने एजेंडे पर लौटी मोदी सरकार

- संविधान लाइव  हालिया लोकसभा चुनावों के नतीजों के बाद कुछ सरकार विरोधी उत्साही समूहों को लगने लगा था कि मोदी 3.0 में बीते दो कार्यकाल जैसी धार नहीं होगी। साथ ही मोदी सरकार को एनडीए सरकार की मूल अवस्था में लौटने की भविष्यवाणियां भी की जाने लगी थीं। उनके लिए 13 जुलाई का दिन एक बड़े सेटबैक की तरह है। अंबानी परिवार की भव्य शादी पर बिखरे मीम से लेकर संविधान हत्या दिवस की शाब्दिक बाजीगरी के बीच आखिर मोदी सरकार ने अपने मूल एजेंडे का हल्का सा अंदाजा दे दिया है। 

નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી

- રમેશ ઓઝા  વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી. આ કડવી ગોળી છે, પણ ખાવી પડે એમ છે. જ્યારે પોતાનું રાજપાટ ૩૦૩માંથી નીચે આવીને ૨૪૦ પર વેતરાઈ ગયું ત્યારે તેમની પાસે વડા પ્રધાન નહીં બનવાનો અને કોઈનીય સામે નહીં ઝૂકવાનો વિકલ્પ હતો, પરંતુ તેમણે ઝોળી ઉઠાવીને જતા રહેવાની જગ્યાએ પદને વ્હાલું ગણ્યું તો સાંભળવું તો પડશે અને મનમાની પણ નહીં કરી શકાય. સ્વમાનપૂર્વક જતા રહેવાનો વિકલ્પ નહીં સ્વીકારીને પોતાનાં સ્વમાન સાથે તેમણે પોતે સમાધાન કર્યું છે.

ભારતની પ્રથમ મહિલા ડોકટર કાદંબીની ગાંગુલી સામે બ્રિટિશરોનો પૂર્વગ્રહ હતો: તેની સામે ઝઝૂમ્યા ફ્લોરેન્સ નાઇટિંગેલ

- ગૌરાંગ જાની  લેખનું શીર્ષક જોઇને તમને પ્રશ્ન થશે કે પ્રથમ મહિલા ડોકટર તો આનંદીબાઈ જોશી છે તો કાદંબિનીનું નામ કેમ ? તમારી શંકા સાચી છે પણ હકીકત એ છે કે આનંદીબાઇ(૧૮૬૫ - ૧૮૮૭) પ્રથમ મહિલા જેઓને મેડીસીનમાં પ્રથમ ડિગ્રી અને તે પણ અમેરિકામાં મળી પણ તેમનું નાની ઉંમરે અવસાન થતાં તેઓ ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ ના કરી શક્યા .જ્યારે કાદંબિની ગાંગુલી (૧૮૬૧ - ૧૯૨૩ )વ્યાવસાયિક રીતે ડોકટર તરીકે સૌ પ્રથમ કારકિર્દી બનાવનાર ભારતીય મહિલા હતા .વર્ષ ૨૦૧૬ માં ફિલ્મ સર્જક અનંત મહાદેવને રૂખમાબાઈ( દીવાદાંડી માં તેમના વિશે લેખ કર્યો છે) પર ફિલ્મ બનાવી અને તેમને ભારતના પ્રથમ વ્યવસાયિક ડોકટર તરીકે નવાજ્યા ત્યારે બંગાળમાં તેનો વિરોધ થયો કેમકે વાસ્તવમાં કાદમ્બીની જ પ્રથમ મહિલા ડોકટર કહેવાય જેમણે ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી.