सीधे मुख्य सामग्री पर जाएं

ભારતીય સંસ્કૃતિની બે મહાન વિભૂતિઓ: મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ

- ઉત્તમ પરમાર 

આપણને આજે વિરાસતમાં જે આધુનિક પ્રગતિશીલ ભારત મળ્યું છે, તેનું કારણ આઝાદીના આંદોલન દરમિયાન ઘટેલી બે મહાન ઘટનાઓ છે.
1. વિશ્વ વંદનીય રાજપુરુષ પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ મહાત્મા ગાંધીના ચરણોમાં પોતાના વ્યક્તિત્વનું કરેલું સમર્પણ.
2. રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધીએ પોતાના રાજકીય વારસદાર તરીકે પંડિત જવાહરલાલ નેહરુની કરેલી પસંદગી.
ઉપરોક્ત બંને ઘટનાઓને કારણે આધુનિક પ્રગતિશીલ ભારતનું સર્જન થયું, જેનો આજે આપણે ઉપભોગ કરી શકીએ છીએ અને ભારતીય વિશ્વ માનવ તરીકે વિકસી શકીએ છીએ.
પંડિત નહેરુ ને જ્યારે એવું પૂછવામાં આવ્યું કે તમારા જેવા વિશ્વ પ્રસિદ્ધ રાજપુરુષે પોતાના વ્યક્તિત્વનું ગાંધીજી જેવા સામાન્ય દેખાતા નેતૃત્વના ચરણોમાં સમર્પણ કેવી રીતે કર્યું?
પંડિત નહેરુ કહે છે કે હું વિદેશ અભ્યાસ કરવા ગયો ત્યારથી ભારતની આઝાદીના સપના જોતો હતો અને મારા નિરીક્ષણમાં આવ્યું હતું કે કહેવાતા ક્રાંતિકારીઓ કાયરતા પૂર્ણ હિંસક ઘટનાઓ દ્વારા આઝાદી મેળવવાના પ્રયત્નો કરતા હતા. પરંતુ હિંસક ક્રાંતિકારીઓની દરેક હિંસક ઘટના પછી સ્થાનિક રૈયત વધુ નિર્માલય બની જતી, ડરપોક બની જતી ,ભયભીત બની જતી અને પોતાના ઘરમાં પુરાઈ રહેતી. અને કહેવાતા ક્રાંતિકારીઓ કાયરતા પૂર્ણ રીતે ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા જતા અને સ્થાનિક રૈયત અંગ્રેજોના સૈન્યના અત્યાચારની ભોગ બનતી.
આવી નિરાશા જનક પરિસ્થિતિમાં ગાંધીજી આવે છે અને તેમણે સૈન્યશક્તિની જગ્યાએ ભારતીય રૈયતમાંથી અહિંસક નાગરિક શક્તિ નિર્માણ કરવા માંડી. હિંસક ક્રાંતિકારીઓની કાયરતા પૂર્ણ ભાગેડુ વૃત્તિને કારણે જે સ્થાનિક રૈયત અંગ્રેજ પોલીસના અત્યાચારો માંથી બચવા માટે ઘરમાં ભરાઈ જતા હતા તે નીડર નાગરિક બનીને અંગ્રેજ અધિકારીઓ સામે નિર્ભયતા પૂર્વક સત્યાગ્રહ કરતાં થયા.
પંડિત નહેરુ કહે છે કે જે કાયર ક્રાંતિકારીઓની હિંસા અને તેની પ્રતિક્રિયામાં સામાન્ય જનતામાં ભય ના નિર્માણ થતા વાતાવરણથી હું હતાશ થતો હતો અને મને આ હિંસક ક્રાંતિકારીઓમાં કોઈપણ આપણા દેશને આઝાદ કરાવવાની મને આશા દેખાતી નહોતી.... તેની જગ્યાએ ગાંધીજી માંથી જે અહિંસક સત્યાગ્રહ અને સૈન્યશક્તિની જગ્યાએ નાગરિક શક્તિ નિર્માણ કરવાની વિશેષતા જોવા મળી તેનાથી હું અભિભૂત થઇ ઉઠ્યો અને મને ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં વિશ્વાસ બેસી ગયો કે હવે દેશ ગાંધીજીના રસ્તે અવશ્ય આઝાદી પ્રાપ્ત કરશે.
મારી આ સમજણથી મે ગાંધીજીના ચરણોમાં દેશની આઝાદી માટે મારા વ્યક્તિત્વનું સમર્પણ કરી દીધું.
પંડિત નહેરુના આ સમર્પણને કારણે ગાંધીજીના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનને ખૂબ મોટું બળ મળ્યું.
ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનની સફળતાની આ પહેલી ઘટના છે કે જેને કારણે આપણને લોકતાંત્રિક આઝાદી મળી.
બીજી સૌથી મોટી ઘટના તે મહાત્મા ગાંધીએ પોતાના રાજકીય વારસદાર તરીકે આઝાદ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન તરીકે પંડિત નહેરુની કરેલી પસંદગી છે.
ગાંધીજીએ પંડિત નહેરુની પસંદગી કરી તેના મુખ્ય કારણોમાં 
1. પંડિત નહેરુની વૈશ્વિક સ્વપ્નદ્રષ્ટા વિદ્વાન રાજપુરુષ તરીકેની પ્રતિભા 
2. પંડિત નહેરુનું લિંગભેદ,જાતી ભેદ અને ધર્મભેદ વગરનું સર્વધર્મ સમભાવી અને ધર્મનિરપેક્ષ રાજનીતિજ્ઞ તરીકેનું ચરિત્ર 
3. પંડિત નહેરુની ભારત દેશના ગરીબમાં ગરીબ છેવાડાના માણસ પ્રત્યેની સમાજવાદી પ્રતિબદ્ધતા 
4. પંડિત નહેરુનું વિવેક બુદ્ધિવાદી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમવાદી અને વૈશ્વિક માનવવાદી ચરિત્ર.
ઉપરોક્ત ચારે લક્ષણો રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી પંડિત નહેરુના પરિચયમાં આવવાની સાથે પામી ગયા હતા..... અને પંડિત નહેરુના આ લક્ષણોને કારણે આઝાદીના આંદોલન દરમિયાન જ ગાંધીજી પંડિત નહેરુને પોતાના રાજકીય વારસદાર તરીકે ઘોષિત કરી દીધા હતા.
પંડિત નહેરુ આઝાદ ભારતના પ્રથમ પ્રધાનમંત્રી તરીકે ગાંધીજીની ઈચ્છા મુજબ નિયુક્ત થયા હતા જેને સરદાર પટેલ સહિત પ્રત્યેક કોંગ્રસીનું હૃદય પૂર્વકનું અપવાદ વગરનું સમર્થન હતું.
પંડિત નેહરુએ આઝાદ ભારતના પ્રધાનમંત્રી તરીકે 17 વર્ષ સુધીનું કરેલું સફળતાપૂર્વકનું નેતૃત્વને કારણે ભારતે સમાજ જીવનના અને રાષ્ટ્રજીવનના એકે એક ક્ષેત્રમાં બે નમુન પ્રગતિ કરી હતી. સોઇ થી લઈને વિમાન સુધીના દરેક ઉત્પાદનોમાં આત્મસ્વાવલંબન હાંસલ કરી દીધું હતું....... જમીન સુધારણાના કાયદા દ્વારા ગણોતિયા ઓને જમીન માલિક બનાવ્યા. શિક્ષણ સંસ્થાઓ, આરોગ્ય સંસ્થાઓ, લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ, બંધો, ડેરીઓ, સહકારી ચળવળ, શ્રમિક અધિકારો, મહિલા અધિકારો, સામાજિક ન્યાયના અધિકારો, દલિતો અને આદિવાસીઓનું સશક્તિકરણ જેવા અનેક પ્રગતિશીલ ઉપક્રમો સાતત્ય પૂર્વક હાથ ધર્યા. અને આધુનિક પ્રગતિશીલ ભારતનું સર્જન કર્યું.
5000 વર્ષની ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વમાં લડાયેલો સ્વાતંત્ર સંગ્રામ અને પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના નેતૃત્વમાં આઝાદ ભારતમાં પૂરું પડાયેલું 17 વર્ષ સુધીનું સફળત નેતૃત્વ એ બંને બાબતો ભારત દેશનું અને ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થાનું સદભાગ્ય છે.
આ બંને મહાપુરુષોએ સ્વાતંત્ર આંદોલન દરમિયાન અને સ્વાતંત્ર્ય આંદોલન બાદ રાષ્ટ્ર વિરોધી હિન્દુ મહાસભા, સંઘ પરિવાર અને મુસ્લિમ લીગથી દેશને સફળતાપૂર્વક બચાવી લીધો જે આ બંને મહાપુરુષોની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ હતી.
આમ મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત નહેરુના સમન્વિત નેતૃત્વથી આધુનિક ભારતનું સર્જન થયું છે. જે ભારતીય સંસ્કૃતિનું સૌથી મોટું સદભાગ્ય છે.

टिप्पणियाँ

ट्रेंडिंग

सागर में दलित युवाओं की हत्या, उनके परिवारों के साथ प्रताड़ना: दखल के बाद भी कितना न्याय?

- एड. मोहन दीक्षित व अन्य*  नागरिक दल द्वारा एक जांच रिपोर्ट... अगस्त 2023 में सागर जिले के बरौदिया नौनागिर गाँव में 18 वर्षीय दलित युवक नितिन अहिरवार की दबंगों द्वारा बर्बर हत्या और उसकी माँ और बहन पर हमले का मामला सामने आया था । मात्र 9 महीने बाद, नितिन के चाचा, और प्रकरण में एक मुख्य गवाह, राजेन्द्र अहिरवार, पर हिंसक हमला कर उनकी हत्या की गई । 

અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ વિશે: ભારોભાર અપરકાસ્ટ બાયસ, અપ્રમાણિક અરીસો

- ભાવેશ બારીયા   ‘અમદાવાદ ઇતિહાસ અને અનુસંધાન’ (1930-2013)ના સંપાદકો ડો. ભારતી શેલત અને ડો. રસેશ જમીનદાર છે. 532 પાનાના આ દળદાર ગ્રંથમાં અમદાવાદના અખબારોની ગતિવિધિઓ લેખમાં ડો. સોનલ ર. પંડ્યા લખે છે,  “22મી એપ્રિલ, 1986ના રોજ અનામત-વિરોધી આંદોલન સામે ચાલતાં તોફાનો સમયે ઉભી થયેલી રાજકીય ખટપટના પગલે ગુજરાત સમાચાર દૈનિકને આગ ચાંપવામાં આવી. તંત્રી-માલિકનો બચાવ થયો. આ બધાના ઘેરા પ્રત્યાઘાતો પડ્યા, છતાં અંતે ગુજરાત સમાચાર વધુ મજબૂત બન્યું.”

कानूनी कार्रवाई है बाल विवाह के खात्मे की कुंजी: रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस: एंडिंग चाइल्ड मैरेज’

- जितेंद्र परमार*  अंतरराष्ट्रीय न्याय दिवस के अवसर पर इंडिया चाइल्ड प्रोटेक्शन के अध्ययन दल की रिपोर्ट ‘टूवार्ड्स जस्टिस : एंडिंग चाइल्ड मैरेज’ ने बाल विवाह की रोकथाम में कानूनी कार्रवाइयों और अभियोजन की अहम भूमिका को उजागर किया है। असम और देश के बाकी हिस्सों से जुटाए गए आंकड़ों के अध्ययन के बाद तैयार की गई इस रिपोर्ट के नतीजे बताते हैं कि 2021-22 से 2023-24 के बीच असम के 20 जिलों में बाल विवाह के मामलों में 81 प्रतिशत की कमी आई है। नई दिल्ली में राष्ट्रीय बाल अधिकार संरक्षण आयोग (एनसीपीसीआर) के अध्यक्ष प्रियंक कानूनगो और बाल विवाह मुक्त भारत (सीएमएफआई) के संस्थापक और बाल अधिकार कार्यकर्ता भुवन ऋभु की मौजूदगी में बाल विवाह पीड़ितों द्वारा जारी की गई यह रिपोर्ट इस बात की ओर साफ संकेत करती है कि कानूनी कार्रवाई बाल विवाह के खात्मे के लिए सबसे प्रभावी औजार है। 

गौस खान की वीरता और बलिदान 1857 के विद्रोह की स्वतंत्रता की भावना और भारतीय सैनिकों के साहस का प्रतीक

- मुबीन ख़ान  गुलाम गौस खान रानी लक्ष्मीबाई की सेना में एक कुशल तोपची और एक वफादार सिपाही थे। वे अपनी अद्भुत तोप चलाने की कला और 1857 के विद्रोह में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में अपने शौर्य के लिए जाने जाते हैं।  गौस खान का जन्म झांसी के पास कैरार नगर में हुआ था। उनके परिवार का इस क्षेत्र में लंबा इतिहास रहा है। गौस खान ने युवावस्था में ही तोप चलाने का प्रशिक्षण प्राप्त कर लिया था और झांसी के राजा, श्रीमंत रघुनाथ राव की सेना में तोपची के रूप में भर्ती हुए। रानी लक्ष्मीबाई के शासनकाल में, गौस खान उनकी सेना में शामिल हो गए और जल्दी ही अपनी वीरता और कौशल के लिए ख्याति प्राप्त कर ली। 1857 के विद्रोह के दौरान, गौस खान रानी लक्ष्मीबाई के सबसे भरोसेमंद सिपाहियों में से एक बन गए। उन्होंने रानी के सैन्य अभियानों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, विशेष रूप से तोपखाने के संचालन में। गौस खान की अचूक निशानाबाजी और रणनीतिक कौशल ने अंग्रेजी सेना को भारी नुकसान पहुंचाया।  3 अप्रैल 1858 को, गौस खान अंग्रेजों के खिलाफ लड़ाई में वीरगति प्राप्त कर गए। उनकी शहादत ने झांसी की रानी और उनके सैनिकों का म

FCRA: असहमति पर चोट के अपने एजेंडे पर लौटी मोदी सरकार

- संविधान लाइव  हालिया लोकसभा चुनावों के नतीजों के बाद कुछ सरकार विरोधी उत्साही समूहों को लगने लगा था कि मोदी 3.0 में बीते दो कार्यकाल जैसी धार नहीं होगी। साथ ही मोदी सरकार को एनडीए सरकार की मूल अवस्था में लौटने की भविष्यवाणियां भी की जाने लगी थीं। उनके लिए 13 जुलाई का दिन एक बड़े सेटबैक की तरह है। अंबानी परिवार की भव्य शादी पर बिखरे मीम से लेकर संविधान हत्या दिवस की शाब्दिक बाजीगरी के बीच आखिर मोदी सरकार ने अपने मूल एजेंडे का हल्का सा अंदाजा दे दिया है। 

નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી

- રમેશ ઓઝા  વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ હવે એક વાત ગાંઠે બાંધી લેવાની જરૂર છે કે હવે તે રાજા નથી અને રાહુલ ગાંધી પપ્પુ નથી. આ કડવી ગોળી છે, પણ ખાવી પડે એમ છે. જ્યારે પોતાનું રાજપાટ ૩૦૩માંથી નીચે આવીને ૨૪૦ પર વેતરાઈ ગયું ત્યારે તેમની પાસે વડા પ્રધાન નહીં બનવાનો અને કોઈનીય સામે નહીં ઝૂકવાનો વિકલ્પ હતો, પરંતુ તેમણે ઝોળી ઉઠાવીને જતા રહેવાની જગ્યાએ પદને વ્હાલું ગણ્યું તો સાંભળવું તો પડશે અને મનમાની પણ નહીં કરી શકાય. સ્વમાનપૂર્વક જતા રહેવાનો વિકલ્પ નહીં સ્વીકારીને પોતાનાં સ્વમાન સાથે તેમણે પોતે સમાધાન કર્યું છે.

ભારતની પ્રથમ મહિલા ડોકટર કાદંબીની ગાંગુલી સામે બ્રિટિશરોનો પૂર્વગ્રહ હતો: તેની સામે ઝઝૂમ્યા ફ્લોરેન્સ નાઇટિંગેલ

- ગૌરાંગ જાની  લેખનું શીર્ષક જોઇને તમને પ્રશ્ન થશે કે પ્રથમ મહિલા ડોકટર તો આનંદીબાઈ જોશી છે તો કાદંબિનીનું નામ કેમ ? તમારી શંકા સાચી છે પણ હકીકત એ છે કે આનંદીબાઇ(૧૮૬૫ - ૧૮૮૭) પ્રથમ મહિલા જેઓને મેડીસીનમાં પ્રથમ ડિગ્રી અને તે પણ અમેરિકામાં મળી પણ તેમનું નાની ઉંમરે અવસાન થતાં તેઓ ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ ના કરી શક્યા .જ્યારે કાદંબિની ગાંગુલી (૧૮૬૧ - ૧૯૨૩ )વ્યાવસાયિક રીતે ડોકટર તરીકે સૌ પ્રથમ કારકિર્દી બનાવનાર ભારતીય મહિલા હતા .વર્ષ ૨૦૧૬ માં ફિલ્મ સર્જક અનંત મહાદેવને રૂખમાબાઈ( દીવાદાંડી માં તેમના વિશે લેખ કર્યો છે) પર ફિલ્મ બનાવી અને તેમને ભારતના પ્રથમ વ્યવસાયિક ડોકટર તરીકે નવાજ્યા ત્યારે બંગાળમાં તેનો વિરોધ થયો કેમકે વાસ્તવમાં કાદમ્બીની જ પ્રથમ મહિલા ડોકટર કહેવાય જેમણે ડોકટર તરીકે પ્રેક્ટિસ શરૂ કરી.